๐ŸŒ Operatsion Tizimlar (TIU) Kids Turkumi
Jami: 27 ta Slayd
๐ŸŒŸ TIU โ€ข Kichik Dasturchilar Akademiyasi
๐Ÿ’ป๐Ÿ“ก๐ŸŒ๐Ÿ“ฑ

Kompyuterlar Qanday Do'stlashadi?

7-ma'ruza: Tarmoq hamkorligini tashkil etish. OT tarmoq hamkorligi usullari.
Linux tarmog'ini boshqarish

๐Ÿ‘จโ€๐Ÿซ Muallif: Azamat Botirovich Kuchkarov
๐ŸŽฏ Dasturiy ta'minotlar muhandisi
Toshkent Xalqaro Universiteti (TIU) Slayd 1 / 27
Bugungi Sayohat Xaritasi

๐Ÿ—บ๏ธ Bugun Qayerlarga Boramiz?

02
๐Ÿ˜๏ธ 1-bekat

Tarmoq Shaharchasi

Tarmoq nima? Kompyuterlar qanday manzil oladi (MAC, IP), xatlar qaysi yo'llardan yuradi (shlyuz, marshrut)?

โœ‰๏ธ 2-bekat

OT Pochtachisi

Operatsion tizim xatlarni qanday qadoqlaydi va yetkazadi: protokollar, TCP va UDP, portlar, soketlar, DNS.

๐Ÿง 3-bekat

Linux Boshqaruv Pulti

Linux'da tarmoqni ko'rish, sozlash, davolash va qo'riqlash: ip, ping, ss, ufw, ssh.

Oxirida โ€” quvnoq viktorina va amaliy topshiriqlar kutmoqda! ๐ŸŽ Slayd 2 / 27
1-Bo'lim: Tarmoq Shaharchasi

๐Ÿค Tarmoq Nima? Kompyuterlar Do'stlar Guruhi!

03

Bitta kompyuter โ€” yolg'iz orolda yashovchi bola. U o'ynaydi, rasm chizadi, lekin hech kim bilan gaplasha olmaydi. ๐Ÿ˜”
Tarmoq โ€” bu kompyuterlarni bir-biriga ulab, ularga xat, rasm, video va o'yinlarni almashish imkonini beruvchi "ko'priklar"dir! ๐ŸŒ‰

๐Ÿ 

LAN โ€” Uy tarmog'i

Bitta uy, sinf yoki ofisdagi qurilmalar. Wi-Fi router atrofidagi kichik do'stlar davrasi.

๐Ÿ™๏ธ

WAN โ€” Shahar tarmog'i

Uzoq masofadagi tarmoqlarni bog'laydi. Turli mahallalarni birlashtiruvchi katta yo'llar.

๐ŸŒ

Internet โ€” Butun dunyo

Millionlab tarmoqlarning tarmog'i! Yer sharidagi barcha shaharlarni bog'lovchi ulkan yo'llar to'ri.

Telegram xabaringiz ham, YouTube videongiz ham tarmoq orqali uchib keladi! Slayd 3 / 27
OT ning Roli

๐Ÿ“ฎ Operatsion Tizim โ€” Aqlli Pochtachi

04
๐Ÿง’DasturXat yozayotgan bola (Brauzer, Telegram)
๐Ÿ“ฌSoket (Socket API)Pochta qutisi โ€” xat shu yerga tashlanadi
๐ŸคOT yadrosi (TCP/IP)Pochtamt: konvert, manzil, yo'l tanlash
๐Ÿง‘โ€๐Ÿ”งDrayverMashinani haydovchi kuryer
๐ŸššTarmoq kartasiPochta mashinasi (Ethernet / Wi-Fi)
๐Ÿ›ฃ๏ธTarmoqSimlar va radio to'lqinlar โ€” yo'llar

๐Ÿ’ก Asosiy g'oya

Dastur faqat "Shu xatni anavi do'stimga yubor" deydi. Konvertga solish, manzil yozish, yo'l tanlash, yo'qolsa qayta yuborish โ€” hammasini OT o'zi bajaradi!

๐Ÿงฐ OT nimalar qiladi?

Kartani sozlaydi โ€ข manzil beradi โ€ข paketlarni jo'natadi va qabul qiladi โ€ข yo'l topadi โ€ข ismlarni raqamga aylantiradi (DNS) โ€ข begonalarni kiritmaydi (firewall).

Har bir qatlam faqat o'z ishini biladi โ€” xuddi pochtadagi xodimlar kabi! Slayd 4 / 27
Kompyuterning "Quloqlari"

๐Ÿ”Œ Tarmoq Interfeysi va MAC Manzil

05

๐Ÿ‘‚ Interfeys โ€” tarmoqqa ulanish "eshigi"

Kompyuterda bir nechta eshik bo'lishi mumkin. Linux ularga ism beradi:

IsmBu nima?
eth0 / enp3s0๐Ÿ”Œ Simli ulanish (Ethernet)
wlan0 / wlp2s0๐Ÿ“ถ Wi-Fi
lo๐Ÿชž Kompyuterning o'zi bilan gaplashishi
๐Ÿชช

MAC โ€” Tug'ilganlik guvohnomasi

Har bir tarmoq kartasi zavodda o'zining noyob raqami bilan "tug'iladi":

08:00:27:ab:cd:ef

6 ta juftlik, 48 bit. U faqat yaqin atrofda (bitta lokal tarmoq ichida) ishlatiladi โ€” xuddi sinfdagi bolani ismi bilan chaqirgandek.

MAC โ€” "kimligim", IP esa โ€” "qayerda yashashim". Keyingi slaydda IP bilan tanishamiz! Slayd 5 / 27
Uy Manzili

๐Ÿ  IP Manzil โ€” Kompyuterning Uy Manzili

06

โœ‰๏ธ Xat manzilsiz yetib bormaydi!

Buvingizga xat yuborsangiz, konvertga shahar, ko'cha, uy raqamini yozasiz. Kompyuterlar ham bir-biriga paket yuborishda IP manzildan foydalanadi.

192 . 168 . 1 . 10

IPv4: 4 ta son, har biri 0 dan 255 gacha. Jami ~4,3 milliard manzil.

๐Ÿชช MAC๐Ÿ  IP
O'xshatishIsm-familiyaUy manzili
Kim beradi?ZavodTarmoq (yoki admin)
O'zgaradimi?Deyarli yo'qKo'chsangiz โ€” o'zgaradi
Qayerda ishlaydi?Faqat mahalladaButun dunyoda

๐Ÿš€ IPv6 โ€” yangi, ulkan manzil kitobi: 2001:db8::1. Unda Yerdagi har bir qum zarrasiga ham manzil yetadi!

Maktabdan uyga ko'chsangiz ismingiz o'zgarmaydi, manzilingiz esa o'zgaradi! Slayd 6 / 27
Maxsus Manzillar

๐Ÿก Uy Ichidagi Manzillar va "O'zimga Xat"

07
๐Ÿšช

Xususiy (ichki) manzillar

Uy ichidagi xonalar raqami kabi. Ular internetda ko'rinmaydi:

10.x.x.x
172.16 โ€“ 172.31.x.x
192.168.x.x
๐Ÿ“ก

Router โ€” uy darvozaboni

Butun oilaga bitta tashqi manzil bor. Router ichkaridagi qurilmalar xatlarini o'z nomidan jo'natadi va javobni to'g'ri xonaga eltib beradi (NAT).

๐Ÿชž

127.0.0.1 โ€” "localhost"

Kompyuterning o'ziga yozgan xati! Paket hech qayerga chiqmaydi, ichkarida aylanib qaytadi. Dasturchilar o'z saytlarini shu yerda sinashadi.

  terminal
$ ping -c 2 127.0.0.1      # o'zimga "Salom!" deyman
64 bytes from 127.0.0.1: icmp_seq=1 ttl=64 time=0.03 ms   # javob juda tez โ€” yo'l yo'q-ku!
Sizning uyingizdagi telefon ham, qo'shnining telefoni ham 192.168.1.5 bo'lishi mumkin โ€” ular har xil uylarda! Slayd 7 / 27
Ko'cha va Uy Raqami

๐Ÿ›ฃ๏ธ Tarmoq Maskasi va CIDR (/24)

08

IP manzil ikki qismdan iborat: ko'cha nomi (tarmoq qismi) va uy raqami (qurilma qismi). Maska qaysi qism qaysi ekanini ko'rsatadi.

192.168.1 . 10 /24

๐Ÿ›ฃ๏ธ Ko'cha: 192.168.1

Birinchi 24 bit โ€” tarmoq. Shu ko'chadagi hamma uylarda bu qism bir xil.

๐Ÿ  Uy: 1 โ€ฆ 254

Oxirgi 8 bit โ€” qurilma raqami. Bitta ko'chada 254 ta uy bo'lishi mumkin.

๐ŸŽญ Maska

/24 = 255.255.255.0 โ€” ikkalasi bir narsa, faqat boshqacha yozilgan.

Bir ko'chadagilar to'g'ridan-to'g'ri gaplashadi, boshqa ko'chaga esa โ€” darvoza orqali! Slayd 8 / 27
Yo'l Topish San'ati

๐Ÿšฆ Shlyuz (Gateway) va Marshrutlash

09
๐Ÿ’ปSizning kompyuter192.168.1.10
โžœ
๐ŸšชShlyuz (router)192.168.1.1
mahalla darvozasi
โžœ
๐Ÿ”€Provayder routerlarichorrahalar
โžœ
๐Ÿ”€Yana routerlarโ€ฆhar biri yo'l ko'rsatadi
โžœ
๐ŸฐSayt serveri142.250.x.x

๐Ÿšช Shlyuz nima?

Agar manzil o'z ko'chamizda bo'lmasa, xat mahalla darvozasiga โ€” standart shlyuzga beriladi. U tashqi dunyoga chiqish yo'lini biladi.

๐Ÿงญ Marshrutlash jadvali

OT ichida kichik "yo'l xaritasi" bor. Linux'da uni ko'rish: ip route

default via 192.168.1.1 dev wlan0
192.168.1.0/24 dev wlan0 # o'z ko'chamiz
Paket bir routerdan ikkinchisiga "sakrab" boradi โ€” xuddi estafeta tayoqchasidek! Slayd 9 / 27
2-Bo'lim: OT Pochtachisi

๐Ÿช† Protokollar va TCP/IP Matryoshkasi

10

๐Ÿ—ฃ๏ธ Protokol โ€” umumiy til va odob qoidalari

O'zbek bola va yapon bola gaplashishi uchun umumiy til kerak. Kompyuterlar uchun bu tillar โ€” protokollar: HTTP, TCP, UDP, IP, DNSโ€ฆ

๐Ÿช† Matryoshka qoidasi

Xabar yuborilganda har bir qatlam uni o'z qutisiga soladi va yorliq yopishtiradi. Qabul qiluvchi qutilarni teskari tartibda ochadi.

๐Ÿ“4. IlovaXatning o'zi: HTTP, DNS, SSH
๐Ÿ“ฆ3. TransportQaysi dasturga? TCP / UDP + port
โœ‰๏ธ2. InternetQaysi kompyuterga? IP manzil
๐Ÿšš1. KanalQo'shni qurilmaga: Ethernet, Wi-Fi, MAC

โฌ‡๏ธ Jo'natishda: yuqoridan pastga qadoqlanadi
โฌ†๏ธ Qabul qilishda: pastdan yuqoriga ochiladi

Har bir qatlam faqat o'z qutisining yorlig'ini o'qiydi โ€” boshqasiga aralashmaydi! Slayd 10 / 27
Ikki Xil Pochta Xizmati

๐Ÿ“ฆ TCP yoki ๐Ÿ“ข UDP?

11
๐Ÿ“ฆโœ… Ishonchli

TCP โ€” Buyurtma xat

Avval salomlashadi, keyin yuboradi. Har bir bo'lak yetib kelganini tasdiqlaydi, yo'qolsa โ€” qayta yuboradi, tartibni saqlaydi.

๐Ÿ’ป SYN โ†’ "Salom, gaplashamizmi?"
๐Ÿฐ SYN-ACK โ† "Salom, ha, tayyorman!"
๐Ÿ’ป ACK โ†’ "Zo'r, boshladik!"

๐ŸŒ Saytlar, ๐Ÿ’ฌ chat, ๐Ÿ“ fayl yuklash, ๐Ÿ” SSH

๐Ÿ“ขโšก Tezkor

UDP โ€” Karnaydan e'lon

Salomlashmaydi, tasdiq kutmaydi โ€” shunchaki baqiradi! Bir-ikki so'z eshitilmay qolsa ham hech narsa qilmaydi. Lekin juda tez.

๐Ÿ’ป โ†’ ๐Ÿ“ฆ๐Ÿ“ฆ๐Ÿ“ฆ๐Ÿ“ฆ๐Ÿ“ฆ โ†’ ๐Ÿฐ
# bittasi yo'qolsa โ€” mayli, davom etamiz

๐ŸŽฎ Onlayn o'yinlar, ๐Ÿ“ž video qo'ng'iroq, ๐Ÿ“บ jonli efir, ๐Ÿ”Ž DNS

O'yinda 1 kadr yo'qolsa sezmaysiz, lekin uy vazifangiz faylidan 1 bo'lak yo'qolsa โ€” fayl buziladi! Slayd 11 / 27
Ko'p Qavatli Uy

๐Ÿข Portlar โ€” Xonadon Raqamlari

12

๐Ÿข Bitta binoda ko'p xonadon

IP manzil โ€” binoning manzili. Lekin binoda ko'plab dasturlar "yashaydi". Xat qaysi xonadonga borishini port raqami aytadi (0 โ€“ 65535).

142.250.74.46:443

bino manzili : xonadon raqami

PortKim yashaydi?
22๐Ÿ” SSH โ€” masofadan boshqarish
53๐Ÿ“’ DNS โ€” ismlar kitobi
80๐ŸŒ HTTP โ€” oddiy veb-sayt
443๐Ÿ”’ HTTPS โ€” himoyalangan sayt
3306๐Ÿ—ƒ๏ธ MySQL ma'lumotlar bazasi
49152+๐ŸŽŸ๏ธ Vaqtinchalik โ€” sizning brauzer tomoningiz
Ro'yxat Linux'da saqlangan: cat /etc/services Slayd 12 / 27
OT Tarmoq Hamkorligi Usuli

โ˜Ž๏ธ Soket va "Mijoz โ€” Server" O'yini

13

โ˜Ž๏ธ Soket โ€” telefon trubkasi

Dastur tarmoqda gaplashish uchun OT dan "trubka" so'raydi. Soket = IP + port + protokol. Linux'da u xuddi fayl kabi: unga yoziladi va undan o'qiladi!

๐Ÿง’ Mijoz

Qo'ng'iroq qiladi: connect()
Brauzer, Telegram ilovasi

๐Ÿฐ Server

Qo'ng'iroq kutadi: listen()
Sayt, o'yin serveri

  server.py โ€” ๐Ÿฐ
import socket
s = socket.socket()          # 1. trubka olamiz
s.bind(("0.0.0.0", 5000))     # 2. raqam olamiz
s.listen()                   # 3. qo'ng'iroq kutamiz
c, addr = s.accept()         # 4. trubkani ko'taramiz
c.send(b"Salom, do'stim!")  # 5. gaplashamiz
c.close()                    # 6. xayr!
mijoz.py โ€” ๐Ÿง’
s = socket.socket()
s.connect(("127.0.0.1", 5000))  # qo'ng'iroq!
print(s.recv(1024))              # "Salom, do'stim!"
Barcha tarmoq dasturlari โ€” brauzerdan o'yingacha โ€” shu oddiy soketlar ustiga qurilgan! Slayd 13 / 27
Internetning Telefon Kitobi

๐Ÿ“’ DNS โ€” Ismni Raqamga Aylantiruvchi

14

Siz do'stingiz telefon raqamini yod bilmaysiz โ€” telefoningizda "Ali" deb saqlangan. Odamlar ham youtube.com deb yozadi, kompyuter esa faqat raqamlarni tushunadi. Tarjimon โ€” DNS!

๐Ÿง’Siz yozasizyoutube.com
โžœ
๐Ÿ“„/etc/hostsavval uy daftarchasiga qaraladi
โžœ
๐Ÿ“’DNS server"youtube.com qayerda?"
โžœ
๐Ÿ”ขJavob142.250.185.78
  terminal
$ getent hosts youtube.com        # OT orqali ismni so'raymiz
142.250.185.78   youtube.com
$ cat /etc/resolv.conf             # qaysi DNS serverdan so'raymiz?
nameserver 8.8.8.8
DNS ishlamasa โ€” internet "bor", lekin hech bir sayt ochilmaydi! Slayd 14 / 27
Yordamchi Protokollar

๐ŸŽซ DHCP va ๐Ÿ™‹ ARP โ€” Tarmoqning Mehribon Yordamchilari

15
๐ŸŽซ

DHCP โ€” Navbatchi o'qituvchi

Yangi o'quvchi sinfga kirdi. O'qituvchi unga parta raqami, darslik va jadval beradi. DHCP ham Wi-Fi'ga ulangan har bir qurilmaga avtomatik beradi:

๐Ÿ  IP manzil: 192.168.1.23/24
๐Ÿšช Shlyuz: 192.168.1.1
๐Ÿ“’ DNS: 8.8.8.8
โณ Ijara muddati: 24 soat
๐Ÿ™‹

ARP โ€” "Kim ekan bu?"

Kompyuter IP manzilni biladi, lekin xatni eltish uchun MAC kerak. U butun sinfga baqiradi:

๐Ÿ’ป "192.168.1.1 kim? Qo'lingni ko'tar!" ๐Ÿ“ข
๐Ÿ“ก "Men! MAC: aa:bb:cc:11:22:33" ๐Ÿ™‹

Javob eslab qolinadi. Ko'rish: ip neigh

Wi-Fi'ga ulanganingizda hech narsa yozmaysiz โ€” chunki DHCP hammasini siz uchun qiladi! Slayd 15 / 27
Hammasi Birgalikda

๐ŸŽฌ Sayt Ochilganda 1 Soniyada Nima Bo'ladi?

16
โŒจ๏ธ1. Yozasiztiu.uz
โžœ
๐Ÿ“’2. DNSism โ†’ IP manzil
โžœ
๐Ÿค3. TCP443-portga salomlashish
โžœ
๐Ÿ”’4. ShifrlashTLS โ€” maxfiy til kelishuvi
๐Ÿ“5. HTTP so'rov"Bosh sahifani bering"
โžœ
๐Ÿšš6. Yo'lshlyuz โ†’ routerlar โ†’ server
โžœ
๐Ÿ“ฆ7. JavobHTML, rasmlar, video
โžœ
๐Ÿ–ผ๏ธ8. Brauzersahifani chizadi!

๐ŸŽฏ Xulosa: Bugun o'rgangan hamma narsa โ€” DNS, IP, TCP, port, shlyuz, marshrut โ€” bitta sayt ochilishida birgalikda ishlaydi!

Bularning barchasi ko'z ochib-yumguncha โ€” 100โ€“300 millisekundda sodir bo'ladi! Slayd 16 / 27
3-Bo'lim: Linux Boshqaruv Pulti

๐Ÿง ip โ€” Tarmoqning Sehrli Tayoqchasi

17
  terminal
$ ip -br a                # qisqa ko'rinish
lo      UNKNOWN  127.0.0.1/8
wlan0   UP       192.168.1.23/24

$ ip link                 # eshiklar va MAC
$ ip route                # yo'l xaritasi
$ ip neigh                # qo'shnilar (ARP)

# โš ๏ธ quyidagilar uchun admin (sudo) kerak:
$ sudo ip link set eth0 down   # eshikni yopish
$ sudo ip link set eth0 up     # eshikni ochish
$ sudo ip addr add 192.168.1.50/24 dev eth0

๐Ÿ‘€ Ko'rish โ€” hamma mumkin

ip a โ€” manzillar, ip link โ€” interfeyslar, ip route โ€” marshrutlar.

๐Ÿ”ง O'zgartirish โ€” faqat admin

Tarmoqni o'zgartirish โ€” katta mas'uliyat! Shuning uchun sudo talab qilinadi.

โณ Diqqat: vaqtinchalik!

ip bilan qilingan o'zgarish kompyuter qayta yoqilganda yo'qoladi. Doimiy sozlash โ€” keyingi slaydda.

Eski buyruqlar (ifconfig, route) o'rniga endi bitta ip buyrug'i ishlatiladi. Slayd 17 / 27
Doimiy Sozlash

๐Ÿค– Tarmoqni Kim Boshqaradi? Uch Yordamchi Robot

18
๐Ÿ“ถ

NetworkManager

Noutbuk va kompyuter

Wi-Fi tanlash, avtomatik ulanish. Ekrandagi Wi-Fi belgisi orqasida aynan u turadi.

nmcli device status
nmcli dev wifi list
nmcli dev wifi connect "UyWiFi" password ****
โš™๏ธ

systemd-networkd

Serverlar

Jim, yengil va ishonchli. Sozlamalarni /etc/systemd/network/ papkasidagi fayllardan oladi.

networkctl status
๐Ÿ“œ

Netplan

Ubuntu

"Retsept yozuvchi": siz oddiy YAML fayl yozasiz, u yuqoridagi robotlardan biriga topshiradi.

network:
  ethernets:
    eth0:
      dhcp4: true
$ sudo netplan apply
Qoida: bitta interfeysni bir vaqtda faqat bitta robot boshqarsin โ€” aks holda ular janjallashadi! Slayd 18 / 27
Tarmoqni Tekshirish

๐Ÿ”๏ธ ping โ€” Aks-sado, ๐Ÿ—บ๏ธ traceroute โ€” Yo'l Bekatlari

19

๐Ÿ”๏ธ ping โ€” "Ehe-hey, bormisan?"

Tog'da baqirsangiz, aks-sado qaytadi. ping ham kichik ICMP xabarini yuborib, javob qancha vaqtda qaytishini o'lchaydi.

  terminal
$ ping -c 3 google.com
64 bytes from 142.250.74.46: time=18.2 ms
64 bytes from 142.250.74.46: time=17.9 ms
3 packets transmitted, 3 received, 0% packet loss

๐Ÿ—บ๏ธ traceroute โ€” "Qaysi bekatlardan o'tdim?"

Avtobus yo'nalishidagi har bir bekatni ko'rsatadi. Qayerda "tiqilinch" borligini topish mumkin.

  terminal
$ traceroute google.com
 1  192.168.1.1     1 ms   # uy routeri
 2  10.10.0.1       5 ms   # provayder
 3  * * *                  # javob bermadi
 4  142.250.74.46  18 ms   # manzil! ๐ŸŽฏ
ms โ€” millisekund. Qanchalik kichik bo'lsa, shunchalik tez! O'yinchilar buni "ping" deb atashadi ๐ŸŽฎ Slayd 19 / 27
Muammo Qidirish

๐Ÿฉบ "Internet Ishlamayapti!" โ€” Tarmoq Doktori 6 Qadam

20

1๏ธโƒฃ Eshik ochiqmi?

Interfeys UP va IP bormi?

ip -br a

2๏ธโƒฃ Yo'l xaritasi bormi?

default via โ€ฆ qatori bormi?

ip route

3๏ธโƒฃ Darvoza javob beradimi?

Uy routeriga yetamizmi?

ping 192.168.1.1

4๏ธโƒฃ Dunyoga chiqamizmi?

Ism emas, raqam bilan tekshiramiz.

ping 8.8.8.8

5๏ธโƒฃ Telefon kitobi ishlaydimi?

4 ishladi-yu, bu ishlamasa โ€” DNS aybdor!

getent hosts google.com

6๏ธโƒฃ Xonadon eshigi ochiqmi?

Kerakli port javob beradimi?

curl -I https://google.com
Doktor kabi pastdan yuqoriga tekshiring: qaysi qadamda "yiqilsa" โ€” kasallik o'sha yerda! Slayd 20 / 27
Detektiv Ishi

๐Ÿ•ต๏ธ ss โ€” Kim Kim Bilan Gaplashyapti?

21
  terminal
$ sudo ss -tulnp      # kim qo'ng'iroq kutyapti?
Netid State  Local Address:Port  Process
tcp   LISTEN 0.0.0.0:22          sshd
tcp   LISTEN 127.0.0.1:5432      postgres
udp   UNCONN 0.0.0.0:68          dhclient

$ ss -tn              # hozirgi suhbatlar
ESTAB  192.168.1.23:51234  142.250.74.46:443

๐Ÿ”ค Harflar sirlari

-t TCP โ€ข -u UDP โ€ข -l kutayotganlar (LISTEN) โ€ข -n raqamlar โ€ข -p qaysi dastur

๐ŸŒ 0.0.0.0 โ€” "Hammaga ochiq"

Dastur barcha eshiklardan keluvchilarni qabul qiladi โ€” qo'shni kompyuterdan ham.

๐Ÿ  127.0.0.1 โ€” "Faqat uyimizdagilar"

Dasturga faqat shu kompyuterning o'zidan murojaat qilish mumkin. Xavfsizroq!

Eski usul: netstat -tulnp. Yangi va tezroq usul: ss. Slayd 21 / 27
Xavfsizlik

๐Ÿฐ Firewall โ€” Qal'a Darvozasidagi Qorovul

22

๐Ÿ’‚ Qorovulning ro'yxati

Qal'aga har kim kira olmaydi! Qorovul har bir paketni tekshiradi: qayerdan keldi? qaysi eshikka (port)? Ro'yxatda bo'lsa โ€” โœ… o'tkazadi, bo'lmasa โ€” โ›” qaytaradi.

๐Ÿ“ฆPaket:22 ga
โžœ
๐Ÿ’‚Firewallqoidalar
โžœ
โœ…sshdruxsat

๐Ÿงฑ Linux yadrosidagi asosiy qorovul โ€” nftables (eski: iptables). UFW (Ubuntu) va firewalld (Fedora) โ€” unga oddiy buyruqlar bilan gapiruvchi tarjimonlar.

  terminal โ€” UFW
$ sudo ufw default deny incoming  # begonalarga yo'q
$ sudo ufw default allow outgoing # o'zimizga ha
$ sudo ufw allow 22/tcp          # SSH ga ruxsat
$ sudo ufw allow 80,443/tcp      # sayt uchun
$ sudo ufw enable                # qorovul, ishga!
$ sudo ufw status
To          Action   From
22/tcp      ALLOW    Anywhere
80,443/tcp  ALLOW    Anywhere
โš ๏ธ Masofadagi serverda SSH ga ruxsat bermasdan firewall yoqsangiz โ€” o'zingizni eshik ortida qoldirasiz! Slayd 22 / 27
Masofadan Boshqarish

๐Ÿ” SSH โ€” Uzoqdagi Kompyuterning Sehrli Kaliti

23

๐Ÿง™ Sehrli teleport

SSH yordamida boshqa shahardagi serverga xuddi uning oldida o'tirgandek buyruq berasiz. Barcha gaplar shifrlangan โ€” hech kim eshitolmaydi! (port 22)

๐Ÿ—๏ธ Kalit va qulf

Shaxsiy kalit (id_ed25519) โ€” cho'ntagingizda, hech kimga bermaysiz! Ochiq kalit (.pub) โ€” bu qulf, uni serverga o'rnatasiz. Parolsiz va xavfsiz kirish!

  terminal
$ ssh ali@192.168.1.50          # teleport!

# ๐Ÿ—๏ธ kalit juftligini yasash
$ ssh-keygen -t ed25519
$ ssh-copy-id ali@192.168.1.50  # qulfni o'rnatish

# ๐Ÿ“ fayllarni yuborish
$ scp rasm.png ali@192.168.1.50:/home/ali/
$ rsync -av loyiha/ ali@192.168.1.50:/backup/
#   rsync faqat o'zgargan qismlarni yuboradi โšก
$ sftp ali@192.168.1.50         # fayl "do'koni"
Dunyodagi serverlarning deyarli barchasi aynan SSH orqali boshqariladi! Slayd 23 / 27
Quvnoq Viktorina

โ“ 1-Savol: Kompyuterning "O'zim" Manzili Qaysi?

24

Dasturchi o'z kompyuterida sayt yaratdi va uni internetga chiqarmasdan, faqat o'zi sinab ko'rmoqchi. Brauzerda qaysi manzilni yozadi?

A8.8.8.8
B127.0.0.1 (localhost) โญ
C192.168.1.1
D255.255.255.0

๐ŸŽ‰ Ajoyib! To'g'ri javob: B!

127.0.0.1 โ€” loopback, kompyuterning o'ziga yozgan xati. A โ€” Google DNS serveri, C โ€” uy routeri (shlyuz), D โ€” bu manzil emas, maska!

Eslab qoling: "There's no place like 127.0.0.1" โ€” "Uyday joy yo'q!" ๐Ÿ  Slayd 24 / 27
Quvnoq Viktorina

โ“ 2-Savol: Detektiv Topishmog'i

25

ping 8.8.8.8 โ€” โœ… javob keldi. ping google.com โ€” โŒ "Name or service not known". Muammo qayerda?

AWi-Fi kabeli uzilgan
BShlyuz (router) o'chib qolgan
CDNS โ€” ismlar kitobi ishlamayapti โญ
DGoogle yopilib qolgan

๐ŸŽ‰ Barakalla, detektiv! To'g'ri javob: C!

Raqam bilan yo'l ochiq โ€” demak kabel, router va internet joyida. Faqat ismni raqamga aylantirish buzilgan. Tekshiring: cat /etc/resolv.conf

Bu "Tarmoq doktori"ning 4- va 5-qadamlari edi! Slayd 25 / 27
Amaliyot Maydoni

๐Ÿ› ๏ธ Kichik Tarmoq Muhandislari Uchun Topshiriqlar!

26
๐Ÿชช

1. "Pasportim"

ip -br a, ip link, ip route orqali kompyuteringizning IP, MAC va shlyuzini toping va jadvalga yozing.

ip
๐Ÿ—บ๏ธ

2. "Sayohatchi paket"

traceroute tiu.uz va traceroute google.com. Qaysi biriga bekatlar ko'p? Nega?

traceroute
๐Ÿ’ฌ

3. "Maxfiy chat"

Bitta terminalda nc -l 5000, ikkinchisida nc 127.0.0.1 5000. Bir-biringizga xabar yozing!

netcat + socket
๐Ÿ’‚

4. "Qal'a qorovuli"

Virtual mashinada UFW yoqing: faqat 22 va 80 portlarga ruxsat bering. ss -tuln bilan tekshiring.

ufw
3- va 4-topshiriqlarni faqat o'z kompyuteringiz yoki virtual mashinada bajaring! Slayd 26 / 27
๐ŸŽ“

Tabriklaymiz! Siz Endi Kichik Tarmoq Muhandisisiz!

โœจ Bugun nimalarni bilib oldik?
โ€ข ๐Ÿ  Har bir qurilmaning MAC (ismi) va IP (manzili) bor; shlyuz โ€” tashqi dunyoga darvoza
โ€ข ๐Ÿ“ฎ OT โ€” aqlli pochtachi: TCP/IP qatlamlari xabarni matryoshkadek qadoqlaydi
โ€ข ๐Ÿ“ฆ TCP โ€” ishonchli buyurtma xat, ๐Ÿ“ข UDP โ€” tezkor karnay; ๐Ÿข port โ€” xonadon raqami
โ€ข โ˜Ž๏ธ Soket โ€” dasturlar gaplashadigan trubka; ๐Ÿ“’ DNS โ€” ismlar kitobi
โ€ข ๐Ÿง Linux: ip, ping, ss, ufw, ssh โ€” tarmoq boshqaruv pulti

Katta rahmat! Qani, kimda qiziqarli savollar bor? ๐Ÿš€