# 7-ma'ruza taqdimoti uchun izohlar (o'qituvchi matni) — Kids Edition

**Mavzu:** Tarmoq hamkorligini tashkil etish. OT tarmoq hamkorligi usullari. Linux tarmog'ini boshqarish

**Taqdimot fayli:** `7.os.network.kids.uz.html` (brauzerda oching; ← → tugmalari bilan slaydlar almashadi; "PDF sifatida saqlash" tugmasi bilan PDF olish mumkin). Slayd raqamlari slaydning pastki o'ng burchagidagi raqamga mos keladi.

**Asosiy metafora:** Butun ma'ruza davomida bitta hikoya ishlatiladi — **tarmoq — bu shahar, kompyuterlar — uylar, ma'lumot — xatlar, operatsion tizim — aqlli pochtachi**. Har bir yangi tushunchani shu shahar ichidagi narsaga bog'lab tushuntiring: MAC — ism, IP — uy manzili, port — xonadon raqami, shlyuz — mahalla darvozasi, router — chorraha, DNS — telefon kitobi, firewall — qal'a qorovuli, SSH — sehrli kalit.

**Har bir slayd uchun:**

* **Nima deyish kerak** — tinglovchilarga oddiy tilda aytiladigan tushuntirish;
* **Hayotiy misol** — tushunishni osonlashtiradigan o'xshatish;
* **Auditoriyaga savol** — faollashtirish uchun (javobi qavs ichida);
* **Amaliy ko'rsatish** — terminalda jonli ko'rsatish mumkin bo'lgan buyruq (bo'lsa);
* **Vaqt** — taxminiy davomiyligi.

Butun ma'ruza taxminan **80–90 daqiqaga** mo'ljallangan. Vaqt kam bo'lsa, ★ belgili slaydlarni qisqa o'tish mumkin. Jonli ko'rsatishlar uchun oldindan Linux (Ubuntu) virtual mashinasini tayyorlang, unda `traceroute`, `netcat-openbsd`, `curl`, `ufw` paketlari o'rnatilgan bo'lsin: `sudo apt install traceroute netcat-openbsd curl ufw`.

---

## Slayd 1. Titul — "Kompyuterlar qanday do'stlashadi?"

**Nima deyish kerak:**
Salom, do'stlar! Bugun juda qiziq savolga javob topamiz: siz Telegram'da do'stingizga "Salom!" deb yozganingizda, bu so'z qanday qilib bir soniyada boshqa shahardagi, hatto boshqa davlatdagi telefonga yetib boradi? Kompyuterlar qanday qilib bir-birini topadi, tanib oladi va gaplashadi? Bu ishning markazida yana o'sha tanish qahramonimiz — **operatsion tizim** turadi. Bugun u "aqlli pochtachi" rolida bo'ladi. Darsning oxirida esa siz Linux'da haqiqiy tarmoq muhandislari ishlatadigan buyruqlarni o'rganib olasiz.

**Hayotiy misol:** Oldingi davrlarda odamlar bir-biriga qog'oz xat yozishardi: konvertga manzil yozilardi, pochtachi uni olib, kerakli uyga eltib berardi. Internet — xuddi shu pochta, faqat yorug'lik tezligida ishlaydi.

**Auditoriyaga savol:** "Bugun ertalabdan beri kim internetdan foydalandi? Nima uchun?" (Deyarli hamma — YouTube, Telegram, o'yinlar, darslar. Bu savol mavzu hammaga yaqin ekanini ko'rsatadi.)

**Vaqt:** 1–2 daqiqa.

---

## Slayd 2. Bugun qayerlarga boramiz? (Sayohat xaritasi)

**Nima deyish kerak:**
Bugungi darsimiz uchta bekatdan iborat sayohat.
**1-bekat — "Tarmoq shaharchasi".** Tarmoq nimaligini, kompyuterlar qanday "ism" (MAC) va "manzil" (IP) olishini, xatlar qaysi yo'llardan yurishini bilib olamiz.
**2-bekat — "OT pochtachisi".** Operatsion tizim xabarni qanday qadoqlashini, qanday qoidalarga (protokollarga) amal qilishini, TCP va UDP qanday farq qilishini, portlar, soketlar va DNS nima ekanini ko'ramiz. Mavzu nomidagi "OT tarmoq hamkorligi usullari" aynan shu bekatda.
**3-bekat — "Linux boshqaruv pulti".** Linux'da tarmoqni ko'rish, sozlash, muammolarni topish va qo'riqlash buyruqlarini o'rganamiz.
Oxirida — viktorina va uyda bajariladigan qiziqarli topshiriqlar.

**Hayotiy misol:** Ekskursiyaga chiqishdan oldin yo'nalish xaritasiga qaraymiz — qayerga borishni bilsak, adashib qolmaymiz.

**Vaqt:** 1 daqiqa.

---

## Slayd 3. Tarmoq nima? Kompyuterlar do'stlar guruhi

**Nima deyish kerak:**
Tasavvur qiling, bitta kompyuter — orolda yolg'iz yashayotgan bola. U o'ynaydi, rasm chizadi, kitob o'qiydi, lekin hech kim bilan gaplasha olmaydi. **Tarmoq** — bu kompyuterlarni bir-biriga ulaydigan "ko'priklar". Ko'priklar sim (kabel) ham, ko'zga ko'rinmaydigan radio to'lqinlar (Wi-Fi, mobil aloqa) ham bo'lishi mumkin. Ular orqali kompyuterlar xabar, rasm, video, o'yin ma'lumotlarini almashadi.
Tarmoqlar o'lchami bo'yicha farq qiladi:
* **LAN (Local Area Network)** — uy, sinf yoki ofis ichidagi kichik tarmoq. Uyingizdagi Wi-Fi router atrofidagi telefon, noutbuk, televizor — bu LAN.
* **WAN (Wide Area Network)** — shaharlar va mamlakatlar orasidagi katta tarmoqlar. Masalan, bankning turli shaharlardagi filiallarini bog'laydigan tarmoq.
* **Internet** — "tarmoqlarning tarmog'i". Dunyodagi millionlab kichik tarmoqlar bir-biriga ulanib, ulkan to'r hosil qiladi.

**Hayotiy misol:** LAN — bitta sinfdagi o'quvchilar (bir-biriga to'g'ridan-to'g'ri gapira oladi). WAN — bitta shahar maktablari. Internet — butun dunyodagi barcha maktablar.

**Auditoriyaga savol:** "Sizning uyingizda tarmoqqa nechta qurilma ulangan?" (Odatda 5–15 ta: telefonlar, noutbuk, televizor, hatto muzlatgich yoki kamera bo'lishi mumkin. Hammasi bitta LAN'da.)

**Vaqt:** 3 daqiqa.

---

## Slayd 4. Operatsion tizim — aqlli pochtachi

**Nima deyish kerak:**
Bu — butun mavzuning eng muhim g'oyasi. Brauzer yoki Telegram kabi dasturlar tarmoq qanday ishlashini umuman bilmaydi! Dastur faqat OT ga aytadi: "Mana bu ma'lumotni anavi kompyuterga yubor". Qolgan hamma ishni **operatsion tizim** bajaradi. Slayddagi qatlamlarni yuqoridan pastga ko'rib chiqamiz:
1. **Dastur** — xat yozayotgan bola.
2. **Soket (Socket API)** — pochta qutisi. Dastur xatni shu qutiga tashlaydi va o'z ishini davom ettiradi.
3. **OT yadrosi (TCP/IP steki)** — pochtamt. Bu yerda xat konvertga solinadi, manzil yoziladi, qaysi yo'ldan yuborish tanlanadi, yo'qolsa qayta yuboriladi.
4. **Drayver** — pochta mashinasini haydaydigan kuryer. U yadro va tarmoq kartasi orasida "tarjimon".
5. **Tarmoq kartasi** — pochta mashinasi (Ethernet yoki Wi-Fi moduli). U ma'lumotni elektr signali yoki radio to'lqinga aylantiradi.
6. **Tarmoq** — yo'llar: simlar, havodagi to'lqinlar, optik tolalar.
OT bundan tashqari tarmoq kartasini sozlaydi, manzil beradi, yo'l topadi (marshrutlash), ismlarni raqamga aylantiradi (DNS) va begonalarni ichkariga kiritmaydi (firewall).

**Hayotiy misol:** Siz buvingizga posilka yuborayotganda samolyot qanday uchishini, yuk mashinasi qaysi yo'ldan yurishini bilishingiz shart emas. Siz faqat posilkani pochtaga topshirasiz. Dasturlar uchun OT — xuddi shu pochta.

**Auditoriyaga savol:** "Agar OT bo'lmaganida, har bir dastur nima qilishi kerak bo'lardi?" (Har bir dastur — brauzer ham, o'yin ham — tarmoq kartasi bilan o'zi gaplashishni, manzil yozishni, yo'l topishni o'rganishi kerak bo'lardi. Bu juda qiyin va xavfli bo'lardi.)

**Vaqt:** 4 daqiqa.

---

## Slayd 5. Tarmoq interfeysi va MAC manzil

**Nima deyish kerak:**
Kompyuter tarmoqqa **interfeys** orqali ulanadi — buni kompyuterning tarmoqqa ochiladigan "eshigi" yoki "qulog'i" deb tasavvur qiling. Bitta kompyuterda bir nechta eshik bo'lishi mumkin. Linux har biriga ism beradi:
* `eth0` yoki `enp3s0` — simli Ethernet ulanishi;
* `wlan0` yoki `wlp2s0` — Wi-Fi;
* `lo` — "loopback", kompyuterning o'zi bilan gaplashishi uchun maxsus ichki eshik (7-slaydda batafsil).
Har bir tarmoq kartasi zavodda **MAC manzil** bilan "tug'iladi". Masalan `08:00:27:ab:cd:ef` — 6 ta juftlik o'n oltilik son, jami 48 bit. Bu — kartaning tug'ilganlik guvohnomasi. Muhimi: MAC manzil faqat **bitta lokal tarmoq ichida** ishlatiladi. Router orqali boshqa tarmoqqa o'tganda paketdagi MAC manzillar almashtiriladi.

**Hayotiy misol:** Sinf ichida o'qituvchi o'quvchini ismi bilan chaqiradi: "Ali, doskaga chiq!" Lekin boshqa shahardagi Aliga xat yozish uchun faqat ism yetmaydi — manzil kerak. MAC — ism, IP — manzil.

**Auditoriyaga savol:** "Telefoningizda Wi-Fi va mobil internet bor. Telefonda nechta tarmoq interfeysi bor?" (Kamida ikkita: Wi-Fi va mobil aloqa; ba'zan Bluetooth ham. Bunga `lo` ham qo'shiladi.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
ip link          # barcha interfeyslar va ularning MAC manzillari (link/ether qatori)
```

**Vaqt:** 3 daqiqa.

---

## Slayd 6. IP manzil — kompyuterning uy manzili

**Nima deyish kerak:**
Xat manzilsiz yetib bormaydi. Kompyuterlar bir-biriga ma'lumot yuborishda **IP manzildan** foydalanadi. Eng ko'p tarqalgan turi — **IPv4**: nuqta bilan ajratilgan 4 ta son, masalan `192.168.1.10`. Har bir son 0 dan 255 gacha bo'ladi (chunki har biri 8 bit). Bunday manzillar jami 4,3 milliardga yaqin — bu juda ko'pdek tuyuladi, lekin dunyodagi qurilmalar (telefonlar, kompyuterlar, aqlli soatlar) undan ko'p! Shuning uchun **IPv6** yaratilgan: `2001:db8::1` kabi uzun manzillar. IPv6 manzillari shunchalik ko'pki, ular Yer yuzidagi har bir qum zarrasiga ham yetadi.
Jadvalda MAC va IP ni solishtiramiz: MAC — ism-familiya (zavod beradi, deyarli o'zgarmaydi, faqat mahallada ishlaydi). IP — uy manzili (tarmoq yoki administrator beradi, boshqa tarmoqqa o'tsangiz o'zgaradi, butun dunyoda ishlaydi).

**Hayotiy misol:** Siz boshqa shaharga ko'chsangiz ham ismingiz o'zgarmaydi, lekin manzilingiz o'zgaradi. Noutbukingiz ham uydagi Wi-Fi'da bitta IP, maktabdagi Wi-Fi'da boshqa IP oladi — MAC esa o'sha-o'sha qoladi.

**Auditoriyaga savol:** "`192.168.1.300` to'g'ri IP manzilmi?" (Yo'q! 300 > 255. Har bir son 0–255 oralig'ida bo'lishi kerak.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
ip -4 addr show     # IPv4 manzillar
ip -6 addr show     # IPv6 manzillar
```

**Vaqt:** 4 daqiqa.

---

## Slayd 7. Uy ichidagi manzillar va "o'zimga xat"

**Nima deyish kerak:**
Uchta maxsus holatni ko'rib chiqamiz.
**1. Xususiy (ichki) manzillar.** `10.x.x.x`, `172.16.x.x – 172.31.x.x`, `192.168.x.x` — bular internetda ishlatilmaydi, faqat uy, maktab, ofis ichida. Shuning uchun sizning uyingizdagi telefon ham, qo'shnining telefoni ham `192.168.1.5` manzilga ega bo'lishi mumkin — ular turli "uylar"da, bir-biriga xalaqit bermaydi.
**2. Router — uy darvozaboni (NAT).** Internetdan qaraganda butun oilangizning faqat **bitta tashqi manzili** bor — u routerga tegishli. Ichkaridagi qurilma internetga xat yuborsa, router uni o'z nomidan jo'natadi va eslab qoladi. Javob kelganda, uni kerakli xonaga (qurilmaga) eltib beradi. Bu texnologiya **NAT** (Network Address Translation) deyiladi.
**3. Loopback — 127.0.0.1 ("localhost").** Bu kompyuterning o'ziga yozgan xati. Bunday paket tarmoq kartasiga umuman chiqmaydi, OT ichida aylanib, darhol qaytadi. Shuning uchun ping vaqti juda kichik (0.03 ms). Dasturchilar saytlarini internetga chiqarishdan oldin aynan shu manzilda sinab ko'rishadi.

**Hayotiy misol:** Ko'p qavatli uyda "3-xonadon" har bir podyezdda bor, lekin ular chalkashmaydi, chunki podyezd har xil. Loopback esa — o'zingizga eslatma qog'oz yozib, xonangiz eshigiga yopishtirish: pochta orqali yuborish shart emas.

**Auditoriyaga savol:** "Nega `ping 127.0.0.1` internet uzilgan bo'lsa ham ishlaydi?" (Chunki paket kompyuterdan tashqariga chiqmaydi — unga yo'l, router, kabel kerak emas.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
ping -c 2 127.0.0.1
curl ifconfig.me      # router internetga qaysi tashqi manzil bilan chiqayotganini ko'rsatadi
```

**Vaqt:** 4 daqiqa.

---

## Slayd 8. Tarmoq maskasi va CIDR ★

**Nima deyish kerak:**
IP manzil ikki qismdan iborat: **ko'cha nomi** (tarmoq qismi) va **uy raqami** (qurilma qismi). Qaysi qism qaysi ekanini **maska** ko'rsatadi. `192.168.1.10/24` yozuvida `/24` — "birinchi 24 bit tarmoqni bildiradi" degani. Demak `192.168.1` — ko'cha, `10` — uy. Shu ko'chada `.1` dan `.254` gacha 254 ta qurilma bo'lishi mumkin (`.0` — ko'chaning o'z nomi, `.255` — "hammaga e'lon" manzili, ular qurilmalarga berilmaydi).
`/24` va `255.255.255.0` — bir narsaning ikki xil yozilishi. Birinchisi qisqa (CIDR yozuvi), ikkinchisi eski uslub.
Bu nima uchun kerak? Kompyuter xat yuborishdan oldin tekshiradi: "Qabul qiluvchi mening ko'chamdami?" Agar ha — to'g'ridan-to'g'ri yuboradi. Agar yo'q — mahalla darvozasiga (shlyuzga) beradi. Keyingi slayd shu haqida.

**Hayotiy misol:** "Navoiy ko'chasi, 10-uy". Navoiy ko'chasidagi qo'shnilaringizga xatni o'zingiz eltib bera olasiz. Boshqa ko'chaga esa pochtaga topshirasiz.

**Auditoriyaga savol:** "`192.168.1.10/24` va `192.168.2.20/24` bitta ko'chadami?" (Yo'q: birinchisining ko'chasi `192.168.1`, ikkinchisiniki `192.168.2`. Ular faqat router orqali gaplasha oladi.)

**Vaqt:** 3 daqiqa.

---

## Slayd 9. Shlyuz (gateway) va marshrutlash

**Nima deyish kerak:**
Agar qabul qiluvchi bizning ko'chada bo'lmasa, xat **standart shlyuzga** (default gateway) beriladi. Uyda bu odatda Wi-Fi router, manzili ko'pincha `192.168.1.1`. Shlyuz — tashqi dunyoga chiqadigan **mahalla darvozasi**.
Keyin paket internet bo'ylab **routerdan routerga sakrab** boradi: uy routeri → provayder routeri → yana bir nechta router → kerakli server. Har bir router xuddi chorrahadagi yo'l ko'rsatkich kabi faqat bitta narsani hal qiladi: "Bu paketni keyingi qaysi qo'shniga uzatsam, manziliga yaqinlashadi?" Bu jarayon **marshrutlash** (routing) deyiladi.
Har bir kompyuterda ham kichik "yo'l xaritasi" — **marshrutlash jadvali** bor. Linux'da uni `ip route` buyrug'i ko'rsatadi:
* `default via 192.168.1.1 dev wlan0` — "boshqa hamma joyga shlyuz orqali bor";
* `192.168.1.0/24 dev wlan0` — "o'z ko'chamizga to'g'ridan-to'g'ri".

**Hayotiy misol:** Estafeta yugurishi: tayoqcha bitta yuguruvchidan ikkinchisiga uzatilib, marraga yetib boradi. Hech bir yuguruvchi butun yo'lni yugurmaydi — har biri faqat o'z qismini biladi.

**Auditoriyaga savol:** "Agar kompyuterda `default` qatori o'chib ketsa nima bo'ladi?" (Uy tarmog'idagi qurilmalar bilan gaplashish ishlaydi, lekin internetga chiqib bo'lmaydi — darvoza yo'q.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
ip route
ip route get 8.8.8.8     # OT aynan shu manzilga qaysi yo'ldan borishini aytadi
```

**Vaqt:** 4 daqiqa.

---

## Slayd 10. Protokollar va TCP/IP matryoshkasi

**Nima deyish kerak:**
O'zbek bola va yapon bola gaplashishi uchun umumiy til kerak. Kompyuterlar ham bir-birini tushunishi uchun **protokollar** — kelishilgan qoidalar va tillar ishlatiladi: HTTP, TCP, UDP, IP, DNS va boshqalar. Protokol nima yuborilishini, qanday tartibda, qanday shaklda va xato bo'lsa nima qilishni belgilaydi.
Internet **TCP/IP modeli** asosida ishlaydi, unda 4 ta qatlam bor:
1. **Kanal qatlami** — qo'shni qurilmaga yetkazish (Ethernet, Wi-Fi, MAC manzillar).
2. **Internet qatlami** — qaysi kompyuterga? (IP manzil, marshrutlash).
3. **Transport qatlami** — kompyuterdagi qaysi dasturga? (TCP yoki UDP, port raqami).
4. **Ilova qatlami** — xabarning o'zi (HTTP — sayt, DNS — ismlar, SSH — masofadan boshqarish).
**Matryoshka qoidasi (inkapsulyatsiya):** jo'natishda har bir qatlam yuqoridan kelgan ma'lumotni o'z qutisiga soladi va yorliq (sarlavha) yopishtiradi. HTTP xat → TCP qutisi (port) → IP qutisi (manzil) → Ethernet qutisi (MAC). Qabul qiluvchi qutilarni teskari tartibda ochadi. Har bir qatlam faqat o'z yorlig'ini o'qiydi — boshqasiga aralashmaydi.

**Hayotiy misol:** Sovg'ani qog'ozga o'raysiz, qutiga solasiz, qutini posilka xaltasiga solasiz, xaltaga manzil yozasiz. Qabul qiluvchi xaltani, keyin qutini, keyin qog'ozni ochadi — va sovg'aga yetadi.

**Auditoriyaga savol:** "Router paketni uzatganda qaysi qutigacha ochadi?" (Faqat IP qutisigacha — manzilni o'qish uchun. Ichidagi xatni o'qimaydi.)

**Vaqt:** 5 daqiqa.

---

## Slayd 11. TCP yoki UDP?

**Nima deyish kerak:**
Transport qatlamida ikkita asosiy "pochta xizmati" bor.
**TCP — buyurtma xat.** Avval **salomlashadi** — bu "uch qadamli qo'l siqish" (3-way handshake):
1. Mijoz: SYN — "Salom, gaplashamizmi?"
2. Server: SYN-ACK — "Salom, ha, tayyorman!"
3. Mijoz: ACK — "Zo'r, boshladik!"
Shundan keyin ma'lumot yuboriladi. TCP har bir bo'lak yetib kelganini **tasdiqlatadi**, yo'qolganini **qayta yuboradi** va bo'laklarni **to'g'ri tartibda** yig'adi. Natija — ishonchli, lekin biroz sekinroq. Saytlar, chat, fayl yuklash, SSH — TCP ishlatadi.
**UDP — karnaydan e'lon.** Salomlashmaydi, tasdiq kutmaydi, shunchaki yuboradi. Bir-ikki paket yo'qolsa — qayta yubormaydi. Lekin juda **tez** va kechikish kam. Onlayn o'yinlar, video qo'ng'iroqlar, jonli efir, DNS so'rovlari — UDP ishlatadi.

**Hayotiy misol:** O'yinda bitta kadr yo'qolsa, siz buni sezmaysiz ham — eskisini qayta yuborishdan ko'ra yangisini ko'rsatish muhimroq (UDP). Lekin uy vazifangiz faylidan bitta bo'lak yo'qolsa — fayl ochilmaydi (TCP kerak).

**Auditoriyaga savol:** "Video qo'ng'iroqda ovoz bir soniya uzilib, keyin davom etdi. Bu TCP mi yoki UDP mi?" (UDP — yo'qolgan qismni qayta yubormasdan davom etdi.)

**Vaqt:** 5 daqiqa.

---

## Slayd 12. Portlar — xonadon raqamlari

**Nima deyish kerak:**
IP manzil paketni kerakli **kompyuterga** olib boradi. Lekin bitta kompyuterda bir vaqtda o'nlab dastur ishlaydi: brauzer, Telegram, musiqa, yangilanishlar. Paket qaysi dasturga tegishli? Buni **port raqami** aytadi — 0 dan 65535 gacha bo'lgan son. IP — binoning manzili, port — xonadon raqami. Yozilishi: `142.250.74.46:443`.
Mashhur xizmatlar uchun doimiy raqamlar kelishilgan:
* `22` — SSH; `53` — DNS; `80` — HTTP; `443` — HTTPS (himoyalangan sayt); `3306` — MySQL.
Sizning brauzeringiz esa har safar vaqtinchalik katta raqamli port oladi (49152 va undan yuqori). Shuning uchun bir vaqtda o'nta tab ochsangiz ham javoblar aralashib ketmaydi.
1024 dan kichik portlarni faqat administrator (root) huquqiga ega dasturlar egallay oladi.

**Hayotiy misol:** Ko'p qavatli uyga xat kelsa, pochtachi uyni topadi (IP), keyin xatni kerakli xonadonning qutisiga tashlaydi (port).

**Auditoriyaga savol:** "Siz `https://google.com` ochdingiz. Qaysi portga ulanyapsiz?" (443 — HTTPS standart porti.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
grep -w -E "22|53|80|443" /etc/services
```

**Vaqt:** 3 daqiqa.

---

## Slayd 13. Soket va "Mijoz — Server" o'yini

**Nima deyish kerak:**
Bu — OT ning dasturlarga taqdim etadigan asosiy **tarmoq hamkorligi usuli**. Dastur tarmoqda gaplashmoqchi bo'lsa, OT dan **soket** so'raydi — buni telefon trubkasi deb tasavvur qiling. Soket = **IP manzil + port + protokol**. Linux'da soket xuddi fayl kabi ishlaydi: unga ma'lumot **yoziladi** va undan **o'qiladi** (bu Unix falsafasi: "hamma narsa — fayl").
Tarmoqda ikki xil rol bor:
* **Server** — qo'ng'iroqni **kutadi**. Qadamlari: `socket()` — trubka olish; `bind()` — o'ziga raqam (port) olish; `listen()` — qo'ng'iroq kutish; `accept()` — trubkani ko'tarish; `send()/recv()` — gaplashish; `close()` — xayrlashish.
* **Mijoz (klient)** — qo'ng'iroq **qiladi**: `socket()`, keyin `connect()` serverning IP va portiga.
Slayddagi Python kodi aynan shuni qiladi. Server 5000-portda kutadi, mijoz ulanib, "Salom, do'stim!" xabarini oladi. Brauzer, Telegram, o'yinlar — barchasi ichida shu oddiy soket amallari yotadi. Yana bir tafsilot: server bir vaqtda ko'p mijozga xizmat qilishi uchun har bir yangi ulanishni alohida **jarayon** yoki **oqimga** beradi — bu oldingi ma'ruzadagi mavzu bilan bog'lanadi.

**Hayotiy misol:** Pitsa do'koni (server) telefon yonida qo'ng'iroq kutib o'tiradi. Siz (mijoz) raqamni terasiz, ular trubkani ko'taradi, buyurtma berasiz, xayrlashasiz.

**Auditoriyaga savol:** "YouTube'da video ko'rganingizda siz mijozmisiz yoki server?" (Mijoz — siz ulanasiz; YouTube serveri esa sizni kutib turadi.)

**Amaliy ko'rsatish:** Ikki terminal oching. Birinchisida `python3 server.py`, ikkinchisida `python3 mijoz.py` — "Salom, do'stim!" chiqadi. Server ishlab turganda uchinchi terminalda `ss -tln | grep 5000` — LISTEN holatini ko'rsating.

**Vaqt:** 6 daqiqa.

---

## Slayd 14. DNS — ismni raqamga aylantiruvchi

**Nima deyish kerak:**
Odamlar `youtube.com` deb yozadi, kompyuterlar esa faqat raqamli IP manzillarni tushunadi. Ismni raqamga tarjima qiluvchi xizmat — **DNS** (Domain Name System), internetning telefon kitobi.
Linux'da ism quyidagi tartibda qidiriladi:
1. Avval **`/etc/hosts`** fayli — kompyuterning "uy daftarchasi". U yerda `127.0.0.1 localhost` kabi yozuvlar bor.
2. Topilmasa — **DNS serverga** so'rov yuboriladi. Qaysi serverga — bu `/etc/resolv.conf` faylida yozilgan (`nameserver 8.8.8.8`). Zamonaviy Ubuntu'da bu so'rovlarni `systemd-resolved` xizmati boshqaradi.
3. DNS server javob beradi: `142.250.185.78`. OT javobni bir muddat eslab qoladi (kesh), keyingi safar tezroq bo'lishi uchun.
Juda muhim xulosa: agar DNS ishlamasa, internet aslida **bor**, lekin hech bir sayt nomi bilan ochilmaydi. Odamlar "internet yo'q" deb o'ylashadi.

**Hayotiy misol:** Telefoningizda do'stingiz "Ali" deb saqlangan — raqamini yod bilmaysiz. Kontaktlar ro'yxati o'chib ketsa, Aliga qo'ng'iroq qila olmaysiz, garchi telefon tarmog'i ishlab tursa ham.

**Auditoriyaga savol:** "`/etc/hosts` fayliga `127.0.0.1 youtube.com` yozsak nima bo'ladi?" (YouTube ochilmaydi — kompyuter uni o'zida deb o'ylaydi. Ba'zi ota-onalar yoki administratorlar saytlarni shu usulda bloklashadi.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
getent hosts youtube.com
cat /etc/hosts
cat /etc/resolv.conf
```

**Vaqt:** 4 daqiqa.

---

## Slayd 15. DHCP va ARP — tarmoqning mehribon yordamchilari ★

**Nima deyish kerak:**
**DHCP — navbatchi o'qituvchi.** Siz Wi-Fi'ga ulanganingizda hech qanday IP manzil, shlyuz yoki DNS yozmaysiz. Chunki routerda **DHCP server** ishlaydi. Yangi qurilma "Men yangi keldim, menga manzil bering!" deb e'lon qiladi, DHCP esa unga avtomatik beradi: IP manzil, maska, shlyuz, DNS server va **ijara muddati** (masalan, 24 soat). Muddat tugashi oldidan qurilma ijarani uzaytiradi.
**ARP — "Kim ekan bu?".** Kompyuter routerning IP manzilini (`192.168.1.1`) biladi, lekin lokal tarmoqda xatni eltish uchun **MAC** manzil kerak. Shunda u butun tarmoqqa baqiradi: "192.168.1.1 kim? Qo'lingni ko'tar!" Router javob beradi: "Men! MAC manzilim — aa:bb:cc:11:22:33". Kompyuter buni eslab qoladi (ARP jadvali), har safar so'ramaydi.

**Hayotiy misol:** DHCP — yangi o'quvchiga parta, darslik va dars jadvalini beruvchi o'qituvchi. ARP — sinfga kirib "Kim Ali?" deb so'rash, Ali qo'lini ko'taradi.

**Auditoriyaga savol:** "Wi-Fi'ga ulanganingizda telefon IP manzilini qayerdan oladi?" (Routerdagi DHCP serverdan.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
ip neigh          # ARP jadvali: IP → MAC
```

**Vaqt:** 3 daqiqa.

---

## Slayd 16. Sayt ochilganda 1 soniyada nima bo'ladi?

**Nima deyish kerak:**
Bu slayd — birinchi ikki bo'limning xulosasi. Brauzerga `tiu.uz` yozib Enter bosganingizda:
1. **Yozasiz** — brauzer OT dan ulanish so'raydi.
2. **DNS** — `tiu.uz` ismi IP manzilga aylantiriladi.
3. **TCP** — serverning 443-portiga uch qadamli salomlashish.
4. **Shifrlash (TLS)** — brauzer va server "maxfiy til" haqida kelishadi, shunda hech kim yo'lda ma'lumotni o'qiy olmaydi. Manzil satridagi qulf belgisi 🔒 shuni bildiradi.
5. **HTTP so'rov** — "Menga bosh sahifani bering".
6. **Yo'l** — paketlar shlyuz va routerlar orqali serverga boradi.
7. **Javob** — server HTML, rasmlar, video bo'laklarini qaytaradi.
8. **Brauzer** sahifani ekranga chizadi.
Bugun o'rgangan hamma tushuncha — DNS, IP, TCP, port, shlyuz, marshrut — bitta sayt ochilishida birgalikda ishlaydi. Va bularning barchasi 100–300 millisekundda, ko'z ochib-yumguncha bo'ladi!

**Hayotiy misol:** Restoranda buyurtma: menyudan taom nomini topish (DNS), ofitsiantni chaqirish (TCP), buyurtma berish (HTTP), oshxonadan olib kelish (javob), dasturxonga qo'yish (brauzer chizadi).

**Auditoriyaga savol:** "Sahifa ochilmasa, qaysi qadamda muammo bo'lishi mumkin?" (Har qaysi qadamda! Buni topishni 20-slaydda o'rganamiz.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
curl -v https://tiu.uz -o /dev/null   # IP, ulanish, TLS va HTTP qadamlarini ko'rsatadi
```

**Vaqt:** 4 daqiqa.

---

## Slayd 17. `ip` — tarmoqning sehrli tayoqchasi

**Nima deyish kerak:**
Uchinchi bo'limga — Linux'da tarmoqni **boshqarishga** o'tamiz. Asosiy asbob — `ip` buyrug'i. U eski `ifconfig` va `route` buyruqlari o'rnini egallagan.
**Ko'rish buyruqlari (hamma uchun ruxsat):**
* `ip -br a` — barcha interfeyslar va IP manzillar qisqa ko'rinishda;
* `ip link` — interfeyslar, holati (UP/DOWN) va MAC manzillar;
* `ip route` — marshrutlash jadvali;
* `ip neigh` — qo'shnilar (ARP jadvali).
**O'zgartirish buyruqlari (faqat administrator — `sudo`):**
* `sudo ip link set eth0 down` / `up` — interfeysni o'chirish/yoqish;
* `sudo ip addr add 192.168.1.50/24 dev eth0` — qo'lda IP manzil berish.
Nega `sudo` kerak? Chunki tarmoqni noto'g'ri sozlash butun kompyuterni internetdan uzib qo'yishi mumkin — bu katta mas'uliyat, OT uni oddiy foydalanuvchiga ishonmaydi.
**Muhim:** `ip` bilan qilingan o'zgarishlar **vaqtinchalik** — kompyuter qayta yoqilganda yo'qoladi. Doimiy sozlash uchun keyingi slayddagi asboblar kerak.

**Hayotiy misol:** `ip` — xuddi xonadagi chiroq tugmasi: hozir yoqib-o'chirish mumkin. Elektr tarmog'ini doimiy qayta qurish uchun esa elektrik va loyiha kerak.

**Auditoriyaga savol:** "Nega masofadagi serverda `sudo ip link set eth0 down` buyrug'ini berish xavfli?" (Chunki siz aynan shu interfeys orqali ulangansiz — o'zingizni uzib qo'yasiz va qaytib kira olmaysiz!)

**Amaliy ko'rsatish:** Virtual mashinada `ip -br a`, so'ng `sudo ip link set <interfeys> down`, yana `ip -br a` (holat DOWN), keyin `up`.

**Vaqt:** 5 daqiqa.

---

## Slayd 18. Tarmoqni kim boshqaradi? Uch yordamchi robot ★

**Nima deyish kerak:**
Tarmoq sozlamalarini doimiy saqlash va kompyuter yoqilganda avtomatik qo'llash uchun Linux'da maxsus xizmatlar bor:
* **NetworkManager** — noutbuk va ish stoli kompyuterlarida. Ekrandagi Wi-Fi belgisi orqasida aynan u turadi: tarmoqlarni qidiradi, parolni eslab qoladi, avtomatik ulanadi. Terminalda u bilan `nmcli` orqali gaplashiladi: `nmcli device status`, `nmcli dev wifi list`, `nmcli dev wifi connect "UyWiFi" password ...`.
* **systemd-networkd** — serverlar uchun: jim, yengil, ishonchli. Sozlamalarni `/etc/systemd/network/` papkasidagi fayllardan oladi. Holatini `networkctl status` ko'rsatadi.
* **Netplan** — Ubuntu'da "retsept yozuvchi". Siz `/etc/netplan/` papkasida oddiy YAML fayl yozasiz (masalan, `dhcp4: true`), `sudo netplan apply` buyrug'idan so'ng Netplan uni NetworkManager yoki systemd-networkd ga topshiradi.
Qoida: bitta interfeysni bir vaqtda faqat **bitta** xizmat boshqarishi kerak, aks holda ular bir-birining sozlamalarini o'zgartirib, "janjallashadi".

**Hayotiy misol:** Uyda bitta oshxona — ikki oshpaz bitta qozonda bir vaqtda turli taom pishirsa, natija yomon bo'ladi.

**Auditoriyaga savol:** "Noutbukda qaysi biri ishlaydi, serverda qaysi biri?" (Noutbukda — NetworkManager; serverda — ko'pincha systemd-networkd, Ubuntu'da Netplan orqali.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
nmcli device status
ls /etc/netplan/
```

**Vaqt:** 3 daqiqa.

---

## Slayd 19. ping — aks-sado, traceroute — yo'l bekatlari

**Nima deyish kerak:**
**ping** — tarmoqning eng mashhur tekshiruv buyrug'i. U **ICMP** protokoli orqali kichik "Bormisan?" xabarini yuboradi va javob qancha vaqtda qaytishini o'lchaydi. Natijada ko'ramiz: javob keldimi, qancha vaqt ketdi (`time=18 ms`), nechta paket yo'qoldi (`packet loss`). `-c 3` — faqat 3 marta yuborish (aks holda ping to'xtamaydi, Ctrl+C bilan to'xtatiladi).
**traceroute** — paket manzilga borguncha qaysi routerlardan ("bekatlardan") o'tishini ko'rsatadi. Har bir qator — bitta bekat va unga yetish vaqti. `* * *` — bu bekat javob bermadi (ko'pincha xavfsizlik uchun javob berish o'chirilgan, bu xato emas). Agar ma'lum bir bekatdan keyin vaqt keskin oshsa — "tiqilinch" o'sha yerda.

**Hayotiy misol:** Tog'da "Ehe-hey!" deb baqirsangiz, aks-sado qaytadi. Qancha tez qaytsa — tog' shunchalik yaqin. traceroute esa avtobus yo'nalishidagi barcha bekatlar ro'yxati.

**Auditoriyaga savol:** "O'yinchilar 'pingim 200' deb shikoyat qilishadi. Bu yaxshimi yoki yomon?" (Yomon — 200 ms kechikish katta, o'yinda harakatlar kechikib ko'rinadi. 20–50 ms — yaxshi.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
ping -c 3 google.com
traceroute google.com      # yoki: tracepath google.com
```

**Vaqt:** 4 daqiqa.

---

## Slayd 20. "Internet ishlamayapti!" — Tarmoq doktori 6 qadam

**Nima deyish kerak:**
Haqiqiy tarmoq muhandislari muammoni tasodifiy emas, **pastdan yuqoriga**, qadamma-qadam qidiradi — xuddi doktor bemorni tekshirgandek. Qaysi qadamda "yiqilsa" — kasallik o'sha yerda.
1. **Eshik ochiqmi?** `ip -br a` — interfeys UP holatidami va IP manzili bormi? Yo'q bo'lsa — kabel, Wi-Fi yoki DHCP muammosi.
2. **Yo'l xaritasi bormi?** `ip route` — `default via ...` qatori bormi? Yo'q bo'lsa — shlyuz sozlanmagan.
3. **Darvoza javob beradimi?** `ping 192.168.1.1` — uy routeriga yetamizmi?
4. **Dunyoga chiqamizmi?** `ping 8.8.8.8` — **ism emas, raqam** bilan tekshiramiz, shunda DNS aralashmaydi. Ishlamasa — router yoki provayder muammosi.
5. **Telefon kitobi ishlaydimi?** `getent hosts google.com` — 4-qadam ishladi-yu, bu ishlamasa — **DNS** aybdor.
6. **Xonadon eshigi ochiqmi?** `curl -I https://google.com` — kerakli xizmat (port) javob beradimi?

**Hayotiy misol:** Chiroq yonmasa: avval lampochkani, keyin vilkani, keyin rozetkani, keyin hisoblagichni tekshirasiz. Birdaniga elektr stansiyasiga qo'ng'iroq qilmaysiz!

**Auditoriyaga savol:** "Nega 4-qadamda `ping google.com` emas, `ping 8.8.8.8` qilamiz?" (Chunki `google.com` DNS ga bog'liq. Raqam bilan tekshirib, IP yo'li va DNS muammosini bir-biridan ajratib olamiz.)

**Amaliy ko'rsatish:** Virtual mashinada `/etc/resolv.conf` dagi `nameserver` ni vaqtincha noto'g'ri manzilga (masalan `10.255.255.1`) o'zgartiring. Tinglovchilar bilan birga 6 qadamni bosib o'ting: 1–4 ishlaydi, 5 yiqiladi → "DNS aybdor!". So'ng tiklang.

**Vaqt:** 6 daqiqa.

---

## Slayd 21. `ss` — kim kim bilan gaplashyapti?

**Nima deyish kerak:**
`ss` (socket statistics) — kompyuterdagi barcha soketlarni ko'rsatuvchi "detektiv" buyrug'i. U eski `netstat` o'rnini egallagan va undan tezroq.
* `sudo ss -tulnp` — qaysi dasturlar qaysi portlarda **qo'ng'iroq kutyapti** (LISTEN). Harflar: `-t` TCP, `-u` UDP, `-l` faqat kutayotganlar, `-n` ismlar o'rniga raqamlar, `-p` qaysi dastur (jarayon) ekanligi.
* `ss -tn` — hozirgi **faol suhbatlar** (ESTAB — ulanish o'rnatilgan).
Natijada ikki muhim manzilga e'tibor bering:
* **`0.0.0.0:22`** — dastur **barcha interfeyslardan** keluvchilarni qabul qiladi — qo'shni kompyuterdan ham, internetdan ham.
* **`127.0.0.1:5432`** — dasturga **faqat shu kompyuterning o'zidan** murojaat qilish mumkin. Bu xavfsizroq: masalan, ma'lumotlar bazasini tashqariga ochish shart emas.
Administrator bu buyruq orqali kompyuterda keraksiz ochiq "eshiklar" yo'qligini tekshiradi.

**Hayotiy misol:** 0.0.0.0 — ko'chaga qaragan do'kon eshigi: kim xohlasa kiradi. 127.0.0.1 — uy ichidagi xona eshigi: faqat oila a'zolari kira oladi.

**Auditoriyaga savol:** "Ma'lumotlar bazasi `0.0.0.0` da tinglasa va firewall o'chiq bo'lsa, nima xavf bor?" (Internetdagi har qanday odam unga ulanishga urinishi mumkin.)

**Amaliy ko'rsatish:**
```bash
sudo ss -tulnp
ss -tn
```

**Vaqt:** 4 daqiqa.

---

## Slayd 22. Firewall — qal'a darvozasidagi qorovul

**Nima deyish kerak:**
**Firewall** (tarmoqlararo ekran) — kompyuterga kirayotgan va chiqayotgan har bir paketni tekshiradigan qorovul. U qoidalar ro'yxatiga qaraydi: paket qayerdan keldi? Qaysi portga ketyapti? Ro'yxatda ruxsat bo'lsa — o'tkazadi, bo'lmasa — qaytaradi.
Linux'da qorovul yadro ichida ishlaydi — **nftables** (eskisi — iptables). Uning tili murakkab, shuning uchun oddiy "tarjimonlar" bor: Ubuntu'da **UFW** (Uncomplicated Firewall — "murakkab bo'lmagan firewall"), Fedora/CentOS'da **firewalld**.
UFW bilan oddiy xavfsiz sozlash:
* `sudo ufw default deny incoming` — tashqaridan kelganlarga sukut bo'yicha "yo'q";
* `sudo ufw default allow outgoing` — o'zimiz tashqariga chiqishimiz mumkin;
* `sudo ufw allow 22/tcp` — SSH ga ruxsat;
* `sudo ufw allow 80,443/tcp` — veb-sayt uchun;
* `sudo ufw enable` — qorovulni ishga tushirish; `sudo ufw status` — qoidalarni ko'rish.
**Diqqat!** Masofadagi serverda avval SSH ga ruxsat bermasdan firewall yoqsangiz, o'zingizni eshik ortida qoldirasiz — qaytib kira olmaysiz. Shuning uchun qoidalar tartibi muhim.

**Hayotiy misol:** Qal'a qorovulida mehmonlar ro'yxati bor. Ro'yxatda bo'lsangiz — kirasiz. Bo'lmasangiz — darvoza yopiq. Qal'adan chiqib ketish esa erkin.

**Auditoriyaga savol:** "Firewall va `ss` buyrug'i qanday bog'liq?" (`ss` qaysi eshiklar ochiqligini ko'rsatadi, firewall esa kim bu eshiklarga yaqinlasha olishini hal qiladi.)

**Amaliy ko'rsatish:** Virtual mashinada slayddagi buyruqlarni ketma-ket bajaring, `sudo ufw status numbered` bilan qoidalarni ko'rsating.

**Vaqt:** 5 daqiqa.

---

## Slayd 23. SSH — uzoqdagi kompyuterning sehrli kaliti

**Nima deyish kerak:**
**SSH** (Secure Shell) — masofadagi kompyuterni xuddi uning oldida o'tirgandek boshqarish usuli. Siz terminalga `ssh ali@192.168.1.50` yozasiz — va endi barcha buyruqlaringiz o'sha kompyuterda bajariladi. Barcha ma'lumotlar **shifrlangan**, yo'lda hech kim ularni o'qiy olmaydi. SSH standart bo'yicha 22-portda ishlaydi. Dunyodagi serverlarning deyarli barchasi aynan SSH orqali boshqariladi.
**Kalit va qulf (SSH kalitlari):** Parol o'rniga kalitlar juftligi ishlatiladi:
* `ssh-keygen -t ed25519` — juftlik yaratadi;
* **Shaxsiy kalit** (`~/.ssh/id_ed25519`) — cho'ntagingizdagi kalit, uni **hech kimga** bermaysiz;
* **Ochiq kalit** (`id_ed25519.pub`) — bu qulf. `ssh-copy-id` uni serverga o'rnatadi.
Natija — parolsiz, ammo paroldan ancha xavfsiz kirish.
**Fayllarni yuborish** ham SSH orqali:
* `scp` — oddiy nusxa ko'chirish;
* `rsync` — aqlli nusxa: faqat o'zgargan qismlarni yuboradi, zaxira nusxa (backup) uchun ideal;
* `sftp` — interaktiv fayl almashish "do'koni".

**Hayotiy misol:** Siz serverga qulf (ochiq kalit) o'rnatib qo'yasiz. Bu qulfni faqat sizning cho'ntagingizdagi kalit (shaxsiy kalit) ochadi. Qulfni hamma ko'rishi mumkin — bu xavfli emas. Kalitni esa hech kimga bermang!

**Auditoriyaga savol:** "Agar kimdir `id_ed25519.pub` faylingizni ko'rib qolsa, xavflimi?" (Yo'q — bu ochiq kalit, ya'ni qulf. Xavfli — shaxsiy kalit `id_ed25519` ni berib qo'yish.)

**Amaliy ko'rsatish:** Ikki virtual mashina (yoki `ssh localhost`) orasida kalit yaratish, `ssh-copy-id`, so'ng parolsiz kirishni ko'rsating.

**Vaqt:** 5 daqiqa.

---

## Slayd 24. Viktorina — 1-savol

**Nima deyish kerak:**
Savolni ovoz chiqarib o'qing va tinglovchilarga 20–30 soniya o'ylash vaqti bering. Qo'l ko'tarib ovoz berishni so'rang: kim A, kim B, kim C, kim D? Keyin to'g'ri javobni ochib, **har bir variantni** tushuntiring:
* **A) 8.8.8.8** — bu Google'ning ommaviy DNS serveri, internetda joylashgan.
* **B) 127.0.0.1** — ✅ to'g'ri. Loopback, kompyuterning o'ziga yozgan xati. Sayt internetga chiqmaydi.
* **C) 192.168.1.1** — odatda uy routeri (shlyuz) manzili.
* **D) 255.255.255.0** — bu umuman manzil emas, bu **tarmoq maskasi** (`/24`).

**Hayotiy misol:** Dasturchilar orasida hazil bor: "There's no place like 127.0.0.1" — "Uyday joy yo'q!"

**Vaqt:** 2 daqiqa.

---

## Slayd 25. Viktorina — 2-savol (detektiv topishmog'i)

**Nima deyish kerak:**
Bu savol "Tarmoq doktori"ni amalda qo'llash. Tinglovchilarga ishora bering: "Raqam bilan ishladi, ism bilan ishlamadi — farq nimada?"
* **A) Kabel uzilgan** — noto'g'ri: unda `ping 8.8.8.8` ham ishlamas edi.
* **B) Router o'chgan** — noto'g'ri: router o'chsa, tashqi manzilga ham yetib bo'lmaydi.
* **C) DNS ishlamayapti** — ✅ to'g'ri. IP yo'li butunlay ochiq, faqat ismni raqamga aylantirish buzilgan. "Name or service not known" xatosi aynan shuni bildiradi.
* **D) Google yopilgan** — noto'g'ri: `8.8.8.8` ham Google'niki va u javob berdi; bundan tashqari xato xabari server haqida emas, ism haqida.
Davolash: `cat /etc/resolv.conf` — qaysi DNS server yozilganini tekshirish; vaqtincha boshqa DNS (masalan `1.1.1.1`) bilan sinash: `dig @1.1.1.1 google.com` yoki `nslookup google.com 1.1.1.1`.

**Vaqt:** 3 daqiqa.

---

## Slayd 26. Kichik tarmoq muhandislari uchun topshiriqlar

**Nima deyish kerak:**
To'rtta amaliy topshiriqni tushuntiring. Har biri bugungi bitta bo'limga mos:
1. **"Pasportim"** — `ip -br a`, `ip link`, `ip route` orqali o'z kompyuteringizning IP manzili, maskasi, MAC manzili va shlyuzini topib, jadvalga yozing. Qo'shimcha: uyda va universitetda IP manzil qanday o'zgarishini solishtiring.
2. **"Sayohatchi paket"** — `traceroute tiu.uz` va `traceroute google.com` natijalarini solishtiring. Qaysi biriga bekatlar ko'p? Nega? (Server qanchalik uzoqda va qaysi provayderlar orqali bog'langanligiga qarab.)
3. **"Maxfiy chat"** — bitta terminalda `nc -l 5000` (server, qo'ng'iroq kutadi), ikkinchisida `nc 127.0.0.1 5000` (mijoz). Biriga yozgan matn ikkinchisida paydo bo'ladi! Uchinchi terminalda `ss -tn | grep 5000` bilan ESTAB holatini toping. Bu — 13-slayddagi soketlarning jonli namoyishi.
4. **"Qal'a qorovuli"** — virtual mashinada UFW ni yoqing, faqat 22 va 80 portlarga ruxsat bering, `sudo ufw status` va `ss -tuln` bilan tekshiring.
**Xavfsizlik qoidasi:** 3- va 4-topshiriqlarni faqat o'z kompyuteringiz yoki virtual mashinada bajaring. Boshqalarning kompyuter va tarmoqlarini ruxsatsiz tekshirish mumkin emas.

**Vaqt:** 3 daqiqa.

---

## Slayd 27. Tabriklaymiz! Siz endi kichik tarmoq muhandisisiz!

**Nima deyish kerak:**
Bugungi sayohatni birga eslaymiz (har bir bandni tinglovchilardan so'rab, ular aytsin):
* Har bir qurilmaning **MAC** (ismi) va **IP** (manzili) bor; maska ko'cha va uy raqamini ajratadi; **shlyuz** — tashqi dunyoga darvoza.
* **OT — aqlli pochtachi**: dastur faqat "yubor" deydi, qolganini TCP/IP qatlamlari matryoshkadek qadoqlab, yetkazib beradi.
* **TCP** — ishonchli buyurtma xat, **UDP** — tezkor karnay; **port** — kompyuter ichidagi xonadon raqami.
* **Soket** — dasturlar tarmoqda gaplashadigan trubka (OT ning asosiy tarmoq hamkorligi usuli); **DNS** — ismlarni raqamga aylantiruvchi telefon kitobi.
* **Linux boshqaruv pulti**: `ip` — ko'rish va sozlash, `ping`/`traceroute` — tekshirish, `ss` — kim kim bilan gaplashyapti, `ufw` — qorovul, `ssh` — sehrli kalit.
Savollarga vaqt qoldiring. Keyingi darsga topshiriqlarning natijalarini olib kelishni so'rang.

**Auditoriyaga savol:** "Bugun eng ko'p nima yoqdi va nima tushunarsiz qoldi?" (Javoblar keyingi darsni rejalashtirishga yordam beradi.)

**Vaqt:** 3–5 daqiqa (savol-javob bilan).