# Ma'ruza: Fayl tizimlari. Linux va Windows fayl tizimlari. Linuxda fayllar bilan ishlash ## 1. Kirish Fayl tizimi operatsion tizimning eng muhim quyi tizimlaridan biridir. Har qanday zamonaviy OT quyidagilarni bajara olishi kerak: * ma'lumotlarni saqlash; * fayllarni tashkil qilish; * tashuvchilarda fayllarni topish; * fayllarni yaratish va o'chirish; * tarkibni o'zgartirish; * kirish huquqlarini nazorat qilish; * bo'sh joyni boshqarish; * ma'lumotlar butunligini ta'minlash. Foydalanuvchi odatda fayllar bilan o'ziga tushunarli kataloglar, nomlar va kengaytmalar orqali ishlaydi: ```text Documents/ report.docx presentation.pdf photo.jpg ``` Biroq jismoniy jihatdan fayl ma'lumotlar tashuvchisida joylashgan ma'lumotlar to'plamidir. Ilova va jismoniy qurilma o'rtasida bir necha darajalar mavjud: ```text +----------------------------+ | Foydalanuvchi | +----------------------------+ | v +----------------------------+ | Amaliy dastur | +----------------------------+ | v +----------------------------+ | Fayl tizimi | +----------------------------+ | v +----------------------------+ | Qurilma drayveri | +----------------------------+ | v +----------------------------+ | SSD / HDD | +----------------------------+ ``` Aynan fayl tizimi ma'lumotlarni jismoniy saqlashning ko'plab murakkabliklarini yashiradi. --- # 2. Fayl nima? **Fayl** — bu ma'lumotlarni o'z ichiga olgan yoki ma'lum bir tizim resursini ifodalovchi fayl tizimining nomlangan ob'ekti. Fayl o'z ichiga quyidagilarni olishi mumkin: * matn; * tasvir; * audio; * video; * dastur; * ma'lumotlar bazasi; * konfiguratsiya; * arxiv; * har qanday boshqa ma'lumotlar to'plami. Masalan: ```text report.pdf photo.jpg server.py database.db config.json ``` --- # 3. Fayl tizimi nima? **Fayl tizimi (File System)** — bu tashuvchida fayllar va kataloglarni tashkil etish, saqlash va boshqarish mexanizmi. U quyidagilarni belgilaydi: * fayllar qanday saqlanadi; * metama'lumotlar qayerda joylashgan; * bo'sh bloklar qanday aniqlanadi; * kataloglar qanday tashkil etiladi; * fayllarni qidirish qanday bajariladi; * kirish huquqlari qanday o'rnatiladi; * nosozliklardan so'ng tuzilma qanday tiklanadi. Fayl tizimi operatsion tizim umumiy arxitekturasining bir qismidir. --- # 4. Tashuvchi va fayl tizimi — bir xil narsa emas Quyidagilarni farqlash kerak: **Tashuvchi** — jismoniy saqlash qurilmasi. Masalan: * HDD; * SSD; * NVMe SSD; * USB Flash. **Fayl tizimi** — bu tashuvchida ma'lumotlarni tashkil etish usuli. Masalan, bitta SSD ni quyidagilarga formatlash mumkin: ```text NTFS ``` yoki: ```text ext4 ``` yoki: ```text exFAT ``` Shunday qilib: ```text SSD | +-- Partition 1 → NTFS | +-- Partition 2 → ext4 ``` --- # 5. Fayl tizimining asosiy elementlari Fayl tizimi odatda bir nechta asosiy tushunchalar bilan ishlaydi: * fayl; * katalog; * yo'l; * blok; * metama'lumotlar; * kirish huquqlari; * bo'sh joy; * fayl identifikatori; * jurnallashtirish. --- # 6. Fayl va uning metama'lumotlari Fayl tizimi fayl tarkibidan tashqari fayl haqidagi ma'lumotlarni ham saqlaydi. Bunday ma'lumotlar **metama'lumotlar** deb ataladi. Metama'lumotlarga quyidagilar kirishi mumkin: * fayl nomi; * o'lchami; * turi; * egasi; * kirish huquqlari; * yaratilish vaqti; * o'zgartirilish vaqti; * oxirgi marta murojaat qilingan vaqt; * ma'lumotlarning joylashuvi; * atributlar. Masalan: ```text report.txt O'lchami: 25 KB Egasi: user Huquqlar: rw-r--r-- O'zgartirilgan: 25.08.2026 ``` --- # 7. Kataloglar **Katalog (directory)** — boshqa fayllar va kataloglarni tashkil qilish uchun mo'ljallangan fayl tizimi ob'ekti. Masalan: ```text /home/user/ ├── Documents/ ├── Downloads/ ├── Pictures/ └── Projects/ ``` Kataloglar ierarxik tuzilmani yaratishga imkon beradi. --- # 8. Fayl tizimi daraxti Fayl tizimi odatda daraxt ko'rinishida taqdim etiladi. Masalan: ```text / ├── bin/ ├── etc/ ├── home/ │ ├── user1/ │ └── user2/ ├── tmp/ ├── usr/ └── var/ ``` Linuxda eng yuqori daraja quyidagi belgi bilan ifodalanadi: ```text / ``` U **ildiz katalog (root directory)** deb ataladi. --- # 9. Mutlaq va nisbiy yo'l Yo'llarning ikkita asosiy turi mavjud. ## Mutlaq yo'l Ob'ektning joylashuvini to'liq tavsiflaydi. Masalan: ```text /home/user/Documents/report.txt ``` Bunday yo'l fayl tizimining ildizidan boshlanadi. ## Nisbiy yo'l Joriy katalogga nisbatan hisoblanadi. Masalan, agar joriy katalog quyidagicha bo'lsa: ```text /home/user ``` unda: ```text Documents/report.txt ``` nisbiy yo'l hisoblanadi. --- # 10. Linuxning maxsus kataloglari Linuxda maxsus belgilashlar qo'llaniladi. ### `.` Joriy katalog: ```bash . ``` ### `..` Ota katalog: ```bash .. ``` ### `~` Joriy foydalanuvchining uy katalogi: ```bash ~ ``` Masalan: ```bash cd ~ ``` uy katalogiga o'tadi. --- # 11. Linuxning mantiqiy tuzilishi Linux yagona kataloglar ierarxiyasidan foydalanadi. Odatdagi tuzilma: ```text / ├── bin ├── boot ├── dev ├── etc ├── home ├── lib ├── media ├── mnt ├── opt ├── proc ├── root ├── run ├── sbin ├── srv ├── sys ├── tmp ├── usr └── var ``` Endi asosiy kataloglarning vazifasini ko'rib chiqamiz. --- # 12. `/` katalogi Ildiz katalogi: ```text / ``` butun Linux fayl ierarxiyasining boshi hisoblanadi. Boshqa barcha kataloglar uning ichida joylashgan. --- # 13. `/home` katalogi Oddiy foydalanuvchilarning uy kataloglarini o'z ichiga oladi. Masalan: ```text /home/ahmad /home/student /home/admin ``` Ichkarida quyidagilar bo'lishi mumkin: ```text Documents/ Downloads/ Pictures/ Projects/ ``` --- # 14. `/root` katalogi `/root` — `root` (super) foydalanuvchining uy katalogi. Adashtirmaslik kerak: ```text /root ``` bilan: ```text / ``` `/` — butun fayl tizimining ildizi. `/root` — superfoydalanuvchining uy katalogi. --- # 15. `/etc` katalogi Tizim va turli xizmatlarning konfiguratsiya fayllarini o'z ichiga oladi. Masalan: ```text /etc/hosts /etc/passwd /etc/fstab ``` Server dasturlarining konfiguratsiyalari ham ko'pincha `/etc` ichida joylashgan bo'ladi. --- # 16. `/var` katalogi `/var` ichida tizim ishlashi davomida o'zgaradigan ma'lumotlar saqlanadi. Masalan: * jurnallar (logs); * navbatlar; * kesh; * ba'zi xizmatlarning vaqtinchalik ma'lumotlari. Odatdagi katalog: ```text /var/log ``` tizim va ilova jurnallarini o'z ichiga oladi. --- # 17. `/tmp` katalogi Vaqtinchalik fayllar uchun mo'ljallangan. Masalan: ```text /tmp ``` ilovalar tomonidan vaqtinchalik ma'lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin. Muhim doimiy ma'lumotlarni `/tmp` da saqlamaslik kerak. --- # 18. `/usr` katalogi Foydalanuvchi dasturlarining ko'p qismini, kutubxonalarni va tizimning umumiy resurslarini o'z ichiga oladi. Masalan: ```text /usr/bin /usr/lib /usr/share ``` Zamonaviy Linux tizimlarida dasturlarning muhim qismi aynan `/usr` da joylashgan bo'ladi. --- # 19. `/bin` katalogi An'anaviy ravishda tizimning asosiy ishlashi uchun zarur bo'lgan asosiy bajariluvchi dasturlarni o'z ichiga oladi. Zamonaviy distributivlarda ba'zi kataloglar, shu jumladan `/bin`, `/usr` ichidagi kataloglarga simvolik havolalar (symbolic links) bo'lishi mumkin. Foydalanuvchi uchun bu shuni anglatadiki, kataloglarning jismoniy tashkil etilishi tarixiy sxemadan farq qilishi mumkin. --- # 20. `/dev` katalogi `/dev` maxsus qurilma fayllarini o'z ichiga oladi. Masalan: ```text /dev/sda /dev/nvme0n1 /dev/null ``` Bu fayl interfeysi orqali qurilmalarni taqdim etishning fundamental Unix-konsepsiyasi bilan bog'liq. --- # 21. `/proc` katalogi `/proc` — bu jarayonlar va yadro holati haqida ma'lumot beruvchi virtual fayl tizimi. Masalan: ```text /proc/cpuinfo /proc/meminfo /proc/uptime ``` Quyidagi buyruqni bajarish mumkin: ```bash cat /proc/cpuinfo ``` va protsessor haqida ma'lumot olish mumkin. `/proc` dagi ma'lumotlar odatda diskdagi oddiy fayllar emasligini tushunish muhim. Ular yadro tomonidan dinamik ravishda taqdim etiladi. --- # 22. `/sys` katalogi `/sys` — yana bir virtual fayl tizimi. U quyidagilar haqida ma'lumot beradi: * qurilmalar; * drayverlar; * yadro; * apparat komponentlari. Masalan: ```text /sys/class/ /sys/devices/ ``` --- # 23. `/media` katalogi Odatda olinadigan (removable) qurilmalarni avtomatik ulash uchun ishlatiladi. Masalan: ```text /media/user/USB ``` --- # 24. `/mnt` katalogi An'anaviy ravishda fayl tizimlarini vaqtincha qo'lda ulash joyi sifatida ishlatiladi. Masalan: ```bash sudo mount /dev/sdb1 /mnt ``` --- # 25. Mount nima? Linuxda fayl tizimi uning tarkibidan foydalanish uchun ma'lum bir katalogga **ulanishi (mounted)** kerak. Masalan: ```text /dev/sdb1 | | mount v /mnt/data ``` Shundan so'ng, bo'lim (partition) tarkibidan quyidagi manzil orqali foydalanish mumkin bo'ladi: ```text /mnt/data ``` --- # 26. Fayl tizimini ulash Ulangan fayl tizimlarini ko'rish: ```bash mount ``` yoki: ```bash findmnt ``` Disk maydonini tahlil qilish uchun: ```bash df -h ``` Misol: ```text Filesystem Size Used Avail Use% /dev/nvme0n1p2 100G 50G 45G 53% ``` --- # 27. Linux fayl tizimlari Linux ko'plab fayl tizimlarini qo'llab-quvvatlaydi. Eng mashhurlari: * ext2; * ext3; * ext4; * XFS; * Btrfs; * ZFS; * F2FS; * tmpfs; * NFS; * CIFS/SMB. Asosiylarini ko'rib chiqamiz. --- # 28. Ext2 **ext2 (Second Extended File System)** — tarixiy Linux fayl tizimi. U ilk Linux fayl tizimlarining davomi sifatida paydo bo'ldi. ext2 ning asosiy kamchiligi: * to'liq jurnallashtirishning yo'qligi. Bugungi kunda ext2 ext4 ga qaraganda ancha kam ishlatiladi. --- # 29. Ext3 **ext3** ga jurnallashtirish qo'shilgan. Jurnallashtirish fayl tizimining nosozliklarga chidamliligini oshiradi. Kompyuter to'satdan o'chgandan so'ng, fayl tizimi o'zining moslashuvchan holatini tiklashi osonroq bo'ladi. --- # 30. Ext4 **ext4** — Linuxning eng keng tarqalgan fayl tizimlaridan biri. Uning xususiyatlari: * jurnallashtirish; * katta fayllar va fayl tizimlarini qo'llab-quvvatlash; * extents; * yaxshilangan unumdorlik; * ishonchlilik; * ba'zi stsenariylarda ext2/ext3 bilan orqaga moslik. Misol: ```bash df -T ``` quyidagini ko'rsatishi mumkin: ```text Filesystem Type ... /dev/sda2 ext4 ... ``` --- # 31. Jurnallashtirish nima? **Jurnallashtirish (journaling)** — fayl tizimi ma'lum o'zgarishlar jurnalini olib boradigan mexanizm. Soddalashtirilgan ko'rinishda: ```text Operatsiyani yozish ↓ Jurnal ↓ Fayl tizimini o'zgartirish ↓ Operatsiyani yakunlash ``` Agar kompyuter to'satdan o'chib qolsa, jurnal tugallanmagan operatsiyalarni aniqlashga va mos holatni tiklashga yordam beradi. Jurnallashtirish ishonchlilikni oshiradi, ammo foydalanuvchi ma'lumotlari yo'qolishidan to'liq himoya qila olmaydi. Zaxira nusxalarini yaratish (backup) baribir zarur. --- # 32. XFS **XFS** — bu yuqori unumdorlikdagi jurnallashtiriladigan fayl tizimi, u Linuxda, ayniqsa server tizimlarida keng qo'llaniladi. U quyidagilar uchun juda mos keladi: * katta fayllar; * katta hajmdagi ma'lumotlar; * server yuklamalari; * saqlash tizimlari. XFS korporativ Linux infratuzilmasida keng tarqalgan. --- # 33. Btrfs **Btrfs (B-tree File System)** — kengaytirilgan imkoniyatlar to'plamiga ega zamonaviy Linux fayl tizimi. U quyidagi mexanizmlarni taqdim etadi: * snapshots (suratlar); * subvolumes (kichik tomlar); * checksums (nazorat summalari); * copy-on-write; * bo'sh joyni boshqarish; * RAID bilan ichki ishlashning ba'zi imkoniyatlari. Btrfs fayl tizimi suratlari (snapshots) va ma'lumotlarni boshqarish uchun qo'shimcha mexanizmlarni talab qiladigan tizimlar uchun qiziq. --- # 34. ZFS **ZFS** — dastlab Sun Microsystems tomonidan ishlab chiqilgan fayl tizimi va ma'lumotlarni saqlashni boshqarish tizimi. U quyidagi xususiyatlari bilan mashhur: * copy-on-write; * nazorat summalari; * snapshots; * saqlash pullari; * disklarni boshqarish; * ma'lumotlarning yuqori darajadagi butunligi. Linuxda ZFS alohida yechim sifatida mavjud, ammo standart Linux yadrosi fayl tizimi hisoblanmaydi. --- # 35. tmpfs **tmpfs** — odatda ma'lumotlarni tezkor xotirada (RAM) saqlaydigan va kerak bo'lganda swap'dan foydalanishi mumkin bo'lgan fayl tizimi. Masalan: ```text /tmp ``` ba'zi tizimlarda `tmpfs` sifatida ulangan bo'lishi mumkin. Afzalligi — yuqori tezlik. Kamchiligi — ma'lumotlar doimiy saqlash uchun mo'ljallanmagan. --- # 36. F2FS **F2FS (Flash-Friendly File System)** flesh-xotira (flash) xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan. U quyidagilarda ishlatilishi mumkin: * SSD; * eMMC; * SD-kartalar; * boshqa flesh-qurilmalar. --- # 37. Linux tarmog'i fayl tizimlari Linux masofaviy (tarmoq) fayl tizimlari bilan ishlash qobiliyatiga ega. Masalan: ### NFS Network File System. Ko'pincha Linux/Unix tarmoqlari uchun ishlatiladi. ### SMB/CIFS Windows tarmoq resurslari bilan aloqa qilish uchun ishlatiladi. Masalan: ```text \\server\shared ``` Windows tomonidan Linux'ga SMB/CIFS orqali ulanish mumkin. --- # 38. Windows fayl tizimlari Windows bir nechta fayl tizimlarini qo'llab-quvvatlaydi. Eng mashhurlari: * FAT12; * FAT16; * FAT32; * exFAT; * NTFS; * ReFS. --- # 39. FAT **FAT (File Allocation Table)** — Microsoft'ning tarixiy fayl tizimlari oilasi. Ketma-ketlik: ```text FAT12 → FAT16 → FAT32 ``` FAT dastlabki DOS va Windows versiyalarida keng qo'llanilgan. FAT32 ning muhim kamchiliklaridan biri — bitta faylning maksimal o'lchami cheklanganligidir (4 GB), shuning uchun zamonaviy katta fayllar uchun FAT32 ko'pincha noqulay. --- # 40. exFAT **exFAT** Microsoft tomonidan flesh-xotiralar va olinadigan (removable) qurilmalar uchun ishlab chiqilgan. Afzalliklari: * katta fayllarni qo'llab-quvvatlaydi; * flesh-qurilmalar uchun mos keladi; * tuzilishi bo'yicha NTFS dan soddaroq; * turli xil OT va qurilmalar tomonidan keng qo'llab-quvvatlanadi. exFAT ko'pincha quyidagilar uchun ishlatiladi: * USB-fleshkalar; * SD-kartalar; * tashqi disklar. --- # 41. NTFS **NTFS (New Technology File System)** — Windows NT oilasining asosiy fayl tizimi va zamonaviy Windows kompyuterlarida keng qo'llaniladigan fayl tizimi. NTFS quyidagilarni taqdim etadi: * kirish huquqlari (ruxsatlar); * jurnallashtirish; * katta fayllar; * katta bo'limlar (partitions); * siqish; * Windows ning tegishli mexanizmlari orqali shifrlash; * havolalar; * kvotalar; * metama'lumotlarning rivojlangan tizimi. --- # 42. NTFS ning asosiy elementlari NTFS ning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bu **MFT — Master File Table**. MFT fayllar va kataloglar haqidagi yozuvlarni o'z ichiga oladi. Soddalashtirilgan ko'rinishda: ```text NTFS | +-- MFT | | | +-- file1 | +-- file2 | +-- directory | +-- Data | +-- Metadata | +-- Journal ``` MFT NTFS tuzilishining markaziy elementlaridan biridir. --- # 43. ReFS **ReFS (Resilient File System)** — chidamlilik va yirik ma'lumotlarni saqlash tizimlariga mo'ljallangan Microsoft fayl tizimi. U asosan ma'lum server va ixtisoslashtirilgan stsenariylarda qo'llaniladi. Xususiyatlari quyidagilar bilan bog'liq: * ma'lumotlar butunligi; * katta saqlash hajmlari; * ayrim turdagi shikastlanishlarga chidamlilik; * ma'lumotlarni boshqarishning zamonaviy mexanizmlari. ReFS barcha stsenariylarda NTFS ni to'liq almashtirish uchun mo'ljallanmagan. --- # 44. Linux va Windows fayl tizimlarini solishtirish | Xususiyat | Linux | Windows | | ----------------------- | --------------------- | ----------------------------------- | | Asosiy FT | ext4, XFS, Btrfs | NTFS, exFAT, FAT32, ReFS | | Ildiz (Root) | `/` | Odatda harf bilan disk, masalan `C:` | | Uy kataloglari | `/home` | `C:\Users` | | FT ni ulash | mount | Mount point / volume | | Huquqlar (Ruxsatlar) | Unix permissions, ACL | NTFS ACL | | Jurnallashtirish | ext4, XFS va boshq. | NTFS | | Buyruqlar qatori | Bash va boshq. | PowerShell, cmd | | Qurilmalarni ifodalash | `/dev/...` | Windows disklari/tomlari | | Fayl kengaytmasi | Majburiy emas | Odatda foydalaniladi | --- # 45. Muhim farq: `/` va `C:\` Linuxda barcha fayl tizimlari odatda bitta yagona ierarxiyaga birlashtiriladi. Masalan: ```text / ├── home ├── var ├── etc └── mnt ``` Windowsda foydalanuvchi odatda harflar bilan tomlarni (disklarni) ko'radi: ```text C:\ D:\ E:\ ``` Masalan: ```text C:\Users\Ahmad\Documents ``` Bu fayl tizimini ifodalashdagi fundamental farqdir. --- # 46. Registrni farqlash (Katta-kichik harflar) Linuxda fayl nomlari odatda registrga sezgir (case-sensitive) bo'ladi. Masalan: ```text file.txt File.txt FILE.txt ``` bular uchta xil nom bo'lishi mumkin. Windowsda fayl tizimining registrga munosabati farq qiladi: standart NTFS stsenariylari odatda nomlarni moslashtirishda registrga sezgir emas (case-insensitive), garchi NTFS nomlarning registrini saqlasa ham va ma'lum Windows konfiguratsiyalarida case-sensitive kataloglar mexanizmlari mavjud bo'lsa ham. Dasturchilar uchun bu juda muhim farqdir. --- # 47. Fayl kengaytmalari Linuxda kengaytma fayl nomining bir qismi bo'lib, fayl tizimi darajasida fayl turini belgilamaydi. Masalan: ```text program.py ``` shunchaki oddiy fayl bo'lishi mumkin. Uning tarkibi va huquqlari uning qanday ishlatilishini belgilaydi. Windowsda kengaytmalar an'anaviy ravishda fayl qaysi dastur yordamida ochilishini aniqlashda katta rol o'ynaydi. Masalan: ```text .txt .pdf .jpg .exe ``` --- # 48. Linuxda kirish huquqlari Linux egasi (owner), guruhi (group) va qolgan barcha foydalanuvchilar (others) modelidan foydalanadi. Masalan: ```text -rwxr-xr-- ``` Keling, tahlil qilamiz: ```text - rwx r-x r-- | | | | | +--- others (boshqalar) | +------- group (guruh) +----------- owner (egasi) ``` Bu yerda: * `r` — read (o'qish); * `w` — write (yozish/o'zgartirish); * `x` — execute (bajarish/ishga tushirish). --- # 49. `ls -l` buyrug'i Bajarib ko'ramiz: ```bash ls -l ``` Masalan: ```text -rw-r--r-- 1 user user 1250 Aug 25 09:10 report.txt ``` Quyidagilarni ko'rish mumkin: ```text -rw-r--r-- ``` huquqlar (ruxsatlar); ```text user ``` egasi; ```text user ``` guruhi; ```text 1250 ``` o'lchami; ```text report.txt ``` fayl nomi. --- # 50. Huquqlarni o'zgartirish — chmod Buyruq: ```bash chmod ``` kirish huquqlarini o'zgartiradi. Masalan: ```bash chmod +x script.sh ``` bajarish (execute) huquqini qo'shadi. Raqamli yozuvdan ham foydalanish mumkin: ```bash chmod 755 script.sh ``` Bu yerda: ```text 7 = rwx 5 = r-x 5 = r-x ``` Yani: ```text Owner (Egasi) → rwx Group (Guruhi) → r-x Others (Boshqalar) → r-x ``` --- # 51. Fayl egasi — chown Buyruq: ```bash chown ``` egasini o'zgartiradi. Masalan: ```bash sudo chown user:user file.txt ``` Fayl egasi va guruhi o'zgaradi. --- # 52. Linux ob'ektlarining turlari Unix/Linux tizimlarida faqat oddiy fayllar emas, balki boshqa turlar ham mavjud. Uchrashish mumkin bo'lgan turlar: * oddiy fayl (regular file); * katalog (directory); * simvolik havola (symbolic link); * qattiq havola (hard link); * simvolli qurilma (character device); * blokli qurilma (block device); * FIFO (pipe); * Unix socket. Turini tekshirish uchun: ```bash file filename ``` --- # 53. Simvolik havolalar **Simvolik havola (Symlink)** — boshqa yo'lga ishorani o'z ichiga olgan maxsus ob'ekt (Windows'dagi yorliqlarga o'xshash). Yaratish: ```bash ln -s /home/user/Documents documents ``` Endi: ```text documents → /home/user/Documents ``` Tekshirish: ```bash ls -l ``` --- # 54. Qattiq havolalar **Hard link (Qattiq havola)** — bir xil fayl tizimi ob'ekti uchun qo'shimcha nom. Yaratish: ```bash ln original.txt copy.txt ``` Simvolik havoladan farqli o'laroq, qattiq havola odatda asl fayl yo'lini o'z ichiga olmaydi. Ikkala nom ham (buni qo'llab-quvvatlaydigan fayl tizimlarida) bitta inode ga murojaat qiladi. --- # 55. Inode Unix-ga o'xshash fayl tizimlarida (masalan, ext4) **inode** muhim rol o'ynaydi. Inode ob'ektning metama'lumotlarini saqlaydi: * turi; * kirish huquqlari; * egasi; * o'lchami; * vaqt belgilari; * havolalar soni; * ma'lumotlarning joylashuvi haqida ma'lumot. Fayl nomi va inode — bir xil narsa emas. Soddalashtirilgan ko'rinishda: ```text Fayl nomi | v inode | v Ma'lumotlar bloklari ``` --- # 56. Nima uchun inode muhim? Ko'rib chiqamiz: ```text file1.txt file2.txt ``` Ular qattiq havola orqali bitta inode ning ikkita nomi bo'lishi mumkin: ```text file1.txt ----+ | v inode | v Ma'lumotlar bloklari ^ | file2.txt ----+ ``` Agar bitta nom o'chirilsa ham, kamida bitta qattiq havola mavjud bo'lganda ma'lumotlar boshqa nom orqali ochiq bo'ladi. --- # 57. Linuxda fayllar bilan ishlash Endi asosiy buyruqlarni ko'rib chiqamiz. ### Joriy katalogni ko'rsatish ```bash pwd ``` ### Tarkibni ko'rsatish ```bash ls ``` Batafsil: ```bash ls -la ``` ### Katalogga o'tish ```bash cd Documents ``` ### Bir daraja yuqoriga o'tish ```bash cd .. ``` --- # 58. Katalog yaratish Foydalaniladi: ```bash mkdir projects ``` Ichma-ich tuzilma yaratish: ```bash mkdir -p projects/python/app ``` `-p` opsiyasi mavjud bo'lmagan ota-onalar kataloglarini ham yaratadi. --- # 59. Fayl yaratish Buyruq: ```bash touch file.txt ``` agar u yo'q bo'lsa, bo'sh fayl yaratadi, yoki mavjud bo'lsa uning vaqt belgilarini yangilaydi. Shuningdek quyidagidan foydalanish mumkin: ```bash echo "Salom" > file.txt ``` --- # 60. Faylni o'qish Eng oddiy variant: ```bash cat file.txt ``` Katta fayllarni ko'rish uchun: ```bash less file.txt ``` Dastlabki qatorlar: ```bash head file.txt ``` Oxirgi qatorlar: ```bash tail file.txt ``` --- # 61. Jurnalni real vaqtda ko'rish Juda foydali buyruq: ```bash tail -f application.log ``` U faylga qo'shilayotgan yangi qatorlarni ko'rsatishda davom etadi. Bu ko'pincha server loglarini (jurnallarini) tahlil qilishda ishlatiladi. --- # 62. Fayllarni nusxalash Buyruq: ```bash cp source.txt destination.txt ``` Katalogni nusxalash: ```bash cp -r source_dir destination_dir ``` Masalan: ```bash cp report.pdf ~/Documents/ ``` --- # 63. Ko'chirish va qayta nomlash Buyruq: ```bash mv old.txt new.txt ``` faylni qayta nomlaydi. Ko'chirish mumkin: ```bash mv report.pdf ~/Documents/ ``` Katalogni ham ko'chirish mumkin: ```bash mv project ~/Documents/ ``` --- # 64. Fayllarni o'chirish Faylni o'chirish: ```bash rm file.txt ``` Bir nechtasini o'chirish: ```bash rm file1.txt file2.txt ``` Tarkibi bilan katalogni o'chirish: ```bash rm -r old_directory ``` Bu operatsiyaga ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Linuxda `rm` buyrug'i odatda faylni savatga (recycle bin) ko'chirmaydi, balki to'g'ridan-to'g'ri fayl tizimi ob'ektiga havolani o'chiradi. --- # 65. Interaktiv o'chirish Qo'shimcha tekshirish uchun: ```bash rm -i file.txt ``` Shell sizdan tasdiqlashni so'raydi. Muhim kataloglar bilan ishlaganda avval tekshirib ko'rish foydali: ```bash pwd ls ``` buyruq to'g'ri joyda bajarilayotganiga ishonch hosil qilish uchun. --- # 66. Fayllarni qidirish ### find ```bash find /home/user -name "*.txt" ``` Kataloglarni topish: ```bash find . -type d ``` Oddiy fayllarni topish: ```bash find . -type f ``` Katta fayllarni topish: ```bash find . -type f -size +500M ``` --- # 67. Fayllar ichidagi matnni qidirish Buyruq: ```bash grep ``` Masalan: ```bash grep "error" application.log ``` Rekursiv qidiruv bilan: ```bash grep -r "database" . ``` Qator raqamlari bilan: ```bash grep -n "error" application.log ``` --- # 68. Fayllar o'lchami O'lchamni bilish: ```bash du -h file.txt ``` Katalog o'lchami: ```bash du -sh project/ ``` Joriy katalogdagi barcha fayllar o'lchami: ```bash du -h . ``` --- # 69. Diskdagi bo'sh joy Foydalaniladi: ```bash df -h ``` Masalan: ```text Filesystem Size Used Avail Use% /dev/nvme0n1p2 100G 61G 34G 65% ``` `du` dan farqli o'laroq, `df` buyrug'i umuman fayl tizimidan foydalanishni (bo'sh joyni) ko'rsatadi. --- # 70. du va df o'rtasidagi farq `df` fayl tizimining bloklari (metama'lumotlarni hisobga olgan holda) darajasida band bo'lgan joyni ko'rsatadi. `du` esa daraxtni aylanib chiqadi va ob'ektlarning o'lchamlarini qo'shib hisoblaydi. Ba'zan ular o'rtasida farq bo'lishi mumkin (masalan, agar fayl o'chirilgan bo'lsa-yu, lekin biron bir jarayon uni hali ham ochiq ushlab turgan bo'lsa, `df` uni band qilingan deb ko'rsatadi, `du` esa topa olmaydi).