# Amaliy topshiriq: Tizimdagi foydalanuvchilar faoliyatini kuzatish (Monitoring)

Ushbu topshiriq orqali siz Linux tizimiga kimlar kirganligini, qachon chiqqanligini va qanday harakatlar (buyruqlar) amalga oshirganligini kuzatishni o'rganasiz.

---

## 1-Qism: Amaliy vazifalar

**1-Vazifa: Joriy foydalanuvchilarni aniqlash**
Hozirgi vaqtda tizimga qaysi foydalanuvchilar ulanib turganligini va ular ayni paytda qanday jarayonlar (buyruqlar) bilan band ekanligini ko'rsatadigan buyruqlarni yozing.

**2-Vazifa: Kirish (login) tarixini tahlil qilish**
Foydalanuvchilarning tizimga qachon kirgani va qachon chiqqanligi (login/logout) tarixini, shuningdek, tizimga kirish uchun qilingan muvaffaqiyatsiz urinishlarni (failed logins) qanday ko'rish mumkinligini yozing.

**3-Vazifa: Kiritilgan buyruqlarni kuzatish**
Foydalanuvchi terminalda qanday buyruqlarni kiritganini (buyruqlar tarixi) qaysi buyruq yordamida va qaysi fayldan ko'rish mumkinligini tushuntiring.

**4-Vazifa: Xavfsizlik jurnallarini (Security logs) tekshirish**
Tizimda foydalanuvchilarning autentifikatsiyasi (parol terishlari, `sudo` ishlatishlari, SSH ulanishlari) haqidagi ma'lumotlar saqlanadigan tizim jurnalini (log faylini) o'qish buyrug'ini yozing.

---

## 2-Qism: Javoblar (Solutions)

**1-Vazifa javobi:**
Tizimdagi joriy foydalanuvchilarni ko'rish uchun quyidagi buyruqlar ishlatiladi:
* `who` — Tizimga kirgan foydalanuvchilar ro'yxatini, ular qayerdan va qachon ulanganligini ko'rsatadi.
* `w` — Tizimga ulanib turgan foydalanuvchilar kimligi va ayni vaqtda nima ish qilayotganligi (qaysi jarayonlarni ishga tushirgani), shuningdek tizimning umumiy yuklanishi (load average) haqida batafsilroq ma'lumot beradi.
* `users` — Tizimga kirgan foydalanuvchilarning faqat nomlarini qisqacha qatorda chiqaradi.

**2-Vazifa javobi:**
Login va logout tarixini tahlil qilish uchun quyidagi buyruqlar mavjud:
* `last` — Foydalanuvchilarning tizimga kirish va chiqish (login/logout) hamda tizimning qayta yuklanishi (reboot) tarixini ko'rsatadi (ma'lumotlar `/var/log/wtmp` faylidan o'qiladi).
* `lastb` — Tizimga kirish uchun qilingan muvaffaqiyatsiz urinishlarni ko'rsatadi (`/var/log/btmp` faylidan o'qiydi). Bu tizimga ruxsatsiz kirishga harakat qilganlarni (parolni noto'g'ri kiritganlarni) aniqlashda juda muhim (odatda `sudo` talab qilinadi: `sudo lastb`).
* `lastlog` — Barcha foydalanuvchilarning tizimga oxirgi marta qachon kirganligini ro'yxat qilib beradi.

**3-Vazifa javobi:**
Buyruqlar tarixini kuzatish:
* `history` — Joriy terminal seansida va oldin kiritilgan buyruqlar tarixini raqamlangan ro'yxat ko'rinishida chiqaradi.
* Aslida, foydalanuvchi kiritgan buyruqlar uning uy katalogidagi yashirin faylda saqlanadi. Masalan, Bash qobig'i (shell) uchun ushbu faylni quyidagicha o'qish mumkin:
  `cat ~/.bash_history`
*(Agar siz administrator `root` bo'lsangiz, boshqa foydalanuvchilarning tarixini ularning uy katalogidan, masalan `cat /home/ali/.bash_history` orqali ko'rishingiz mumkin).*

**4-Vazifa javobi:**
Foydalanuvchi faoliyati va autentifikatsiya yozuvlari maxsus tizim log fayllarida saqlanadi. Distributivga qarab ushbu faylni quyidagicha o'qish mumkin:
* **Debian/Ubuntu** tizimlarida (eskiroq yoki `rsyslog` o'rnatilgan versiyalarda):
  `sudo cat /var/log/auth.log`
  *(Real vaqtda jurnalga tushayotgan yangi yozuvlarni kuzatib turish uchun: `sudo tail -f /var/log/auth.log`)*
* **Debian 12** (va undan yangi, `rsyslog` o'rnatilmagan tizimlarda) loglar `systemd-journald` orqali boshqariladi. Ularni ko'rish uchun:
  `sudo journalctl -u ssh` (SSH ulanishlarini ko'rish) yoki
  `sudo journalctl` (barcha tizim jurnallarini ko'rish).
* **Red Hat/CentOS/Fedora** tizimlarida:
  `sudo cat /var/log/secure`