{"id":3950,"date":"2023-01-03T18:38:26","date_gmt":"2023-01-03T18:38:26","guid":{"rendered":"https:\/\/texnokun.uz\/?p=3950"},"modified":"2023-01-03T18:39:12","modified_gmt":"2023-01-03T18:39:12","slug":"nima-uchun-elektronika-momaqaldiroqdan-oldin-yonib-ketadi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/texnokun.uz\/?p=3950","title":{"rendered":"Nima uchun elektronika momaqaldiroqdan oldin yonib ketadi"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ko’pchiligimiz momaqaldiroqdan oldin elektr jihozlarini o’chirish kerakligini eshitganmiz. Ammo yong’in qanday paydo bo’ladi, agar momaqaldiroq boshlanmasa, yomg’ir bo’lmasa, hech kim chaqmoqni ko’rmagan bo’lsa yong’in qayerdan chiqdi? Nima uchun tarmoq platalari o’chirilgan kompyuterlarda yonib ketadi?<\/p>\n\n\n\n

Muammo momaqaldiroqdan oldin, momaqaldiroq paytida to’plangan statik elektr zaryadida. Va chaqmoq “uzoqdan” o’z ta’sirini o’tkazadi. Ya’ni, xatto bir necha kilometr masofadagi  chaqmoq ham kompyuter uskunalariga zarar yetkazishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n

Keling, avvalo momaqaldiroqning fizik mohiyati haqida biroz to’xtalamiz.<\/p>\n\n\n\n

Elektr bo’roni va vertikal bulutlar<\/strong> <\/h2>\n\n\n\n

Momaqaldiroq (elektr bo’roni) – yashin bilan birga kuchli elektr zaryadlari (chaqmoq) sodir bo’ladigan atmosfera hodisasi. Odatda, bunday oqimlar yomg’ir bulutlari va yer o’rtasida sodir bo’ladi. Bulutlar orasida, bulutlar ichida va ba’zida ular qandaydir sabablarga ko’ra ionosferaga, ya’ni yuqoriga ko’tariladi:<\/p>\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Oqim yo’nalishi qay darajada bo’lsa ham kompyuterlar har qanday holatda ham yonib ketadi. <\/p>\n\n\n\n

Momaqaldiroqdan oldin atmosferada  kuchli bulutlar mavjudligi bilan tavsiflangan sinoptik holat yuzaga keladi. Bu hodisa maxsus turdagi momaqaldiroq bulutlari (cumulonimbus) bilan bog’liqdir.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Bular vertikal tuzilishga ega bulutlar bo’lib, shakl jihatdan sandonga o’xshaydi. Ular troposferaning pastki qismida kondensatsiyalanadigan va 25 m\/s gacha tezlikda kuchli vertikal havo oqimlari ta’sirida tez ko’tariladigan suv bug’idan yaratilgan. Yuqorida, oqimlar sovuq gorizontal qatlamga to’g’ri keladi va uning bo’ylab tarqaladi (ba’zan ular yorib o’tishlari mumkin, va “sandon” ustida “qopqoq” paydo bo’ladi).<\/p>\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Yagona momaqaldiroq hujayrasi<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bunday bulut tobora ko’proq yomg’ir tomchilarini (va muz kristallarini) to’playdi, ular ko’tarilish tomonidan ushlab turiladi va keyin to’satdan va kutilmaganda tushib, aholi orasida vahima qo’zg’atadi.<\/p>\n\n\n\n

 Yagona momaqaldiroq xujayrasi taxminan 30 daqiqa yashaydi, lekin katta momaqaldiroqlar o’nlab kilometrlik maydonda yuzlab hujayralarni o’z ichiga olishi mumkin va bir necha soat davom etadi.<\/p>\n\n\n\n

Endi eng qiziq joyiga keldik. Gap shundaki, momaqaldiroq atmosferani “elektrlashtiradi”, chunki momaqaldiroq bulutlarida statik zaryad to’planib, o’z atrofida kuchli elektr maydonini hosil qiladi.<\/p>\n\n\n\n

Statik elektr<\/strong><\/p>\n\n\n\n

 Maktabdagi fizika darsidan ma’lumki, agar fazoda zaryadlangan jismlar tizimi mavjud bo’lsa, u holda bu fazoning har bir nuqtasida kuchli potensial elektr maydoni mavjud.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Elektr maydoni\u00a0<\/h2>\n\n\n\n

Statik elektr, asosan, materiallar orasidagi elektr zaryadlarining nomutanosibligidir. Zaryad elektr toki yoki elektr razryad bilan chiqib ketguncha saqlanadi. Elektr o’tkazgichga yaqinlashganda to’plangan ortiqcha zaryad (masalan, jun matodan) uchquni neytrallanganini (masalan, inson tanasi tuproq vazifasini bajaradi) har bir inson ko’rgan. <\/p>\n\n\n\n

Xuddi shunday, chaqmoq momaqaldiroq xujayrasida to’plangan statik zaryadni “olib tashlaydi”, uni Yerga yoki boshqa joyga, masalan, qo’shni bulutga “uzatadi”.<\/p>\n\n\n\n

NASAning so’nggi tadqiqotlari shuni ko’rsatdiki, gamma nurlari va antimateriya (pozitronlar) hatto kuchli momaqaldiroq paytida ham hosil bo’ladi. Bu gamma nurlanishining porlashiga olib keladi (TGF- qora chaqmoq). Yerda kuniga taxminan 500 TGF sodir bo’ladi. <\/p>\n\n\n\n

Quyidagi videoda 15 km balandlikdagi gamma-nurlanishdan keyin 1,98 ms davomida elektronlar (sariq) va gamma nurlari (pushti) oqimining simulyatsiyasi ko’rsatilgan:<\/p>\n\n\n\n

Momaqaldiroq paytida antimateriyani yaratish sxemasi (NASA simulyatsiyasi):<\/p>\n\n\n\n

Elektronlarning qizishi<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Fizik jarayonlarning umumiy tushunchasiga asoslanib, momaqaldiroqdan oldin elektronika bilan nima sodir bo’lishini taxminan tasvirlash mumkin.<\/p>\n\n\n\n

Bizning tepamizda momaqaldiroq buluti paydo bo’lganda, vertikal yo’nalishdagi elektr maydon kuchi o’nlab kV \/ m ga yetadi. Bo’ron buluti o’sib boradi, yaqinlashadi va keskinlik ham asta-sekin o’sib boradi. Momaqaldiroqdan oldin elektronlarning eng faol harakati vertikal o’tkazgichlarda, shu jumladan metall buyumlar va simlarda sodir bo’ladi deb taxmin qilish mantiqan to’g’ri. Va nafaqat vertikalda, chunki bulut bizning ustimizda osilib turishi shart emas. Agar ushbu ob’ektlarning uchlari izolyatsiya qilingan bo’lsa, unda jiddiy potentsial farq asta-sekin paydo bo’ladi.<\/p>\n\n\n\n

Biroq, keyin asosiy voqea sodir bo’ladi: uzoqdan chaqmoq oqimi (masalan, bulutlar orasida) natijasida tashqi elektr maydoni keskin yo’qoladi. Keyin zaryadlar muvozanati keskin tiklanadi va simlar orqali tenglashtiruvchi oqim o’tadi, uning qiymati bir necha o’n amperga yetishi mumkin. <\/p>\n\n\n\n

Shunday qilib, uzoqdan chaqmoq oqimi bizning o’tkazgichlarimizda kuchli oqim hosil qiladi. Tarmoq kartalari va modemlar ulangan uzun kabellar va mis o’tkazgichlar ayniqsa zaifdir. Agar  ona platada o’rnatilgan tarmoq kartasi bo’lsa, u ham buzilishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n

Bundan tashqari, o’ralgan juftlik bilan alohida nuqta mavjud. Misol uchun, momaqaldiroq yaqinlashganda, yetarlicha uzunlikdagi uzilgan antenna simidan katta uchqunlar uchib ketadi. Nazariy jihatdan, xuddi shunday zaryad to’planishi momaqaldiroqda o’ralgan juftlik simlarining uchlarida paydo bo’lishi mumkin. Tarmoq muhandislaridan biri quyidagi vaziyatga duch keldi:<\/p>\n\n\n\n

\u201cAgar juftlik simlari bir xil va tarmoq kartasi bilan bir xil darajada yaxshi aloqada bo’lsa, u zarar ko’rmaydi, chunki kartaga ulanish nuqtasida potentsiallar bir vaqtning o’zida tenglashtiriladi. Ammo agar bir xil burilishdagi simlardan biri boshqasidan farqli empedansga ega bo’lsa (masalan, yotqizish paytida u shikastlangan bo’lsa), unda potentsiallar bir vaqtning o’zida tenglashtirilmaydi va ulangan juftlik simlari o’rtasida sezilarli ko’ndalang kuchlanish paydo bo’ladi. Shunisi qiziqki, xavfsizlik devori bu yerda saqlanmaydi, chunki xavfsizlik devori statik elektr maydonidan himoya qilmaydi. Siz shunchaki o’rnatishda ehtiyot bo’lishingiz va men kabi bepul “ishlatilgan” kabel qismlarini ishlatmasligingiz kerak.<\/p>\n\n\n\n

Ya’ni, chaqmoq chaqishi bilan bir vaqtda elektr uzilishi sodir bo’ladi. Ammo bu oqim kuzatuvchidan uzoq yoki hatto unga ko’rinmas. Bu baland balandlikdagi bulutlar orasida bo’lishi mumkin. Va bu “haqiqiy” ko’zga ko’rinadigan yomg’irli momaqaldiroq boshlanishidan ancha oldin sodir bo’lishi mumkin. Shu sababli, elektronika xuddi “momaqaldiroqdan oldin” yonib ketganga o’xshaydi.<\/p>\n\n\n\n

Kompyuter statik elektrga qanday ta’sir qiladi?<\/strong> <\/h2>\n\n\n\n

Ma’lumki, elektronika elektr maydonining o’zgarishiga javob berishi mumkin. Bu narsa odam quyidagi hollarda qurilmalarni majburiy ravishda yoqish \/ o’chirishda namoyon bo’ladi: <\/p>\n\n\n\n

qurilmaga yaqinlashadi; kompyuterdan turadi; <\/p>\n\n\n\n

xonaga kiradi; va hokazo.<\/p>\n\n\n\n

Misol uchun, odam stuldan turganida, karnaylar g’alati ovoz chiqarishi mumkin. Foydalanuvchilardan biri kiyimini yechsa, uning kompyuteri o’zidan-o’zi yoqilib ketgani haqida shikoyat qilgan.<\/a><\/p>\n\n\n\n

EMRdan tashqari, atrofdagi dunyodagi boshqa jismoniy jarayonlar ham uskunaning ishlashiga ta’sir qiladi. Misol uchun, qattiq disklar odamning baland ovozli qichqirig’i tufayli sekinlashadi yoki ma’lum bir qo’shiqdan umuman ishlamay qoladi. Yoki Pontiac avtomashinasida haydovchi sotib olgan muzqaymoqning ma’lum bir turiga “allergik” bo’lgan holat bo’lgan – u ma’lum bir vanil muzqaymoq sotib olayotganda boshlashdan bosh tortgan. Yoki pochta xabarlari jo’natuvchidan 800 km uzoqlikdagi serverlarga yetkazilmaganda (3 yorug’lik millisekundlari).<\/p>\n\n\n\n

Smartfonda tugmachalarni tasodifiy bosish va  ilovalarni ishga tushirsak, sig’imli sensorli ekran o’z-o’zidan statik zaryadni saqlaydi va teginishga emas, balki elektrostatik maydonning o’zgarishiga ta’sir qiladi. Ya’ni, u haqiqiy teginishga munosabat bildira oladi.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Jarayonlarning jismoniy mohiyatini bilmagan odam uchun smartfonda dasturlarning tasodifiy ishga tushirilishi hayratlanarli va hatto g’ayritabiiy tuyulishi mumkin, lekin bu shunchaki fizika. <\/p>\n\n\n\n

Biroq, hayotda hali ham fan qonunlari bilan tushuntirish qiyin bo’lgan holatlar mavjud. Misol uchun, foydalanuvchilarning biri kompyuterni boshqa kvartiraga ko’chirganidan keyin bitta dastur ishlashni to’xtatdi. Kompyuter o’z joyiga qaytarilgach, hamma narsa yana ishladi. Buning mantiqiy izohini topish mumkin, ammo g’alati narsalar hayolga keladi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ko’pchiligimiz momaqaldiroqdan oldin elektr jihozlarini o’chirish kerakligini eshitganmiz. Ammo yong’in qanday paydo bo’ladi, agar momaqaldiroq boshlanmasa, yomg’ir bo’lmasa, hech kim chaqmoqni ko’rmagan bo’lsa yong’in qayerdan chiqdi?<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":4807,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[101],"tags":[131,12,132],"class_list":["post-3950","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tajriba","tag-elektronika","tag-maslahatlar","tag-momaqaldiroq"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3950","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3950"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3950\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4808,"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3950\/revisions\/4808"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4807"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3950"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3950"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/texnokun.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3950"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}